Arama

İslam felsefesinden moderniteye: Zaman

Zaman kavramı, tarih boyunca hem bilim dünyasında hem de felsefi tartışmalarda sıklıkla tartışılan; onu tam olarak yansıtan bir tanıma sahip olmayan olgudur. Yaşamımızda sahip olduğumuz en değerli kaynaklardan biri olan zaman; saklanamaz, biriktirilemez, alınıp satılamaz, geriye ya da ileriye sarılamaz. Peki, zaman nedir? İslam'da zaman nasıl ele alınmıştır? Kur'an-ı Kerim'de "asra yemin" eden ayetlerin anlamı nedir? Kullandığımız saat düzeni, neye işaret eder? Zamanı yönetmek mümkün mü?

  • 1
  • 10
ZAMAN NEDİR?
ZAMAN NEDİR?

Zamanın tanımı, ne olduğu konusu, hem bilim dünyasında hem de felsefi tartışmalarda sıklıkla dile getirilen bir konudur.

💠

🔹 Pek çok bilim insanı, zamanın gizemini arttıracak türde açıklamalara yer verir. Ancak buna karşın hiç kimse zamanı tam olarak açıklayabilecek bir tanım bulamamıştır.

🔹 Zaman evrende sahip olduğumuz en değerli ve yegâne kaynaktır. Zaman depolanabilen, saklanabilen, biriktirilebilen, satılabilen, satın alınan, devredilen, geri döndürülen, ileri sarılan bir şey değildir.

📌 İçinde bulunduğumuz durum, ortam veya meşguliyet bizim zamanı da kendimize göre tanımlamamızı sağlar.

  • 2
  • 10
KUR'AN-I KERİM’DE VE HADİSLERDE ZAMAN
KUR'AN-I KERİM’DE VE HADİSLERDE ZAMAN

Zaman ve zamanın süresini belirten müddet gibi ifadeler Kur'an-ı Kerim'de geçmez. Buna karşın zamanın sürekliliği için kullanılan ebed ifadesi 38 ayette yer alır.

💠

🔹 Gece ve gündüzün peş peşe getirilmesi, bir işin ve ibadetin vaktini bildiren ibareler, gün, ay, yıl gibi belirtilen sınırlı zamanlara yer verilen Kur'an-ı Kerim'de, ahirete dair ayetlerde "kıyamet günü, son gün, hesap günü, ayırım günü, din günü" gibi ifadeler çok sık geçer.

🔹 Kur'an-ı Kerim'de zamanla ilgili yer alan bir başka kavram ise "saat"tir. Çoğunlukla kâinatın son bulacağı zamanı ifade eder, bazı ayetlerde de insanların ecellerinin değişmezliği bağlamında geçer.

🔹 Bazı ayetlerde fecir, kuşluk vakti, asr* örnekleriyle zamana yemin edilmesi onun değerine işarettir.

*Fecr suresi 1. ayetin tefsiri 📕 ve meali 🔊

Duhâ suresi 1. ayetin tefsiri 📕 ve meali 🔊

Asr suresi 1. ayetin tefsiri 📕 ve meali 🔊

💠

🔶 Peygamber Efendimiz Hz. Muhammed (sav) bir hadis-i şerifte zaman ile ilgili şöyle buyurmuştur:

"İki nimet vardır ki, insanların çoğu onları takdir etme hususunda aldanmışlardır. Bunlar, sağlık ve boş zamandır."

Buhari, Rikak, 1

"Kıyamet gününde insanoğlu şu beş şeyden hesaba çekilmedikçe Rabbinin huzurundan bir yere kımıldayamaz: Ömrünü nerede ve nasıl geçirdiğinden, gençliğini nerede yıprattığından, malını nereden kazanıp nerede harcadığından, bildiği ile amel edip etmediğinden."

Tirmizî, Sıfatü"l-kıyâme, 1

📌 Allah'ın Resulünün de vurguladığı üzere zaman oldukça büyük bir nimettir ve boş yere harcanan bir zamanın telafisi yoktur.

  • 3
  • 10
İSLAM DÜŞÜNCESİNDE ZAMAN NASIL ELE ALINIR?
İSLAM DÜŞÜNCESİNDE ZAMAN NASIL ELE ALINIR?

İslam felsefesinde zaman, mekân ve hareketten ayrı düşünülemeyen bir kavram olarak kendisine yer bulmuştur.

💠

🔹 İslam düşüncesinde genel anlamda zaman kavramının tanımları Platon ve Aristo'nun görüşleri ile temellendirilmiştir.

🔹 9. yüzyılda yaşayan Müslüman âlim Ebû Bekir er-Râzî, mutlak zaman ve sınırlı zaman kavramları ile meseleyi ele almıştır. Mutlak zamanın kendine mahsus bir hareketi bulunduğunu; zamanın hareketin kendisi değil önce ve sonraya göre hareketin sayısı olduğunu ve bu sayımı yapanın insan zihni olduğunu savunmuştur.

📌 Tıp ve felsefe alanındaki çalışmaları ile tanınan 10. yüzyıl âlimi İbn-i Sina, zaman ile ilgili yazdığı şerhte şu sözlere yer vermiştir:

"Yüce âlem sermedde ve dehrde bulunmaktadır; bu âlem sâbit olup fikrin ve hatırlamanın değişmeye açık olmasında görüldüğü gibi bir değişkenlik âlemi değildir; değişkenlik âlemi hareket ve zamanın vuku bulduğu âlemdir."

🔹 12. yüzyıl İslam düşünürü Gazali ise âlemin başlangıçtaki var oluşundan önce henüz fiziksel zamanın bulunmadığına; dolayısıyla zaman ve müddetin yaratıldığına dikkat çeker.

📌 İbn Haldun düşüncesinde ihtiyaçlar ve boş zaman

  • 4
  • 10
ASR SURESİ VE MUHTEVASI
ASR SURESİ VE MUHTEVASI

Kur'an-ı Kerim'in 103. suresi olan Asr suresi, İslam âlimlerin ve müfessirlerin zaman ile ilgili üzerinde durdukları bir suredir.

💠

🔹 "Asra yemin olsun ki…" şeklinde başlayan surede zikredilen "asr" kelimesini müfessirler, ikindi vakti, ikindi namazı, mutlak zaman, Hz. Muhammed'in asrı, Asr-ı saâdet, Asr-ı nübüvvet ve âhir zaman olarak tefsir etmişlerdir.

📌 Asr suresinin meali:

"Asra yemin olsun ki insan gerçekten ziyandadır. Ancak iman edip iyi dünya ve âhiret için yararı işler yapanlar, birbirlerine hakkı tavsiye edenler ve sabrı tavsiye edenler başkadır."

📌 Asr suresini dinlemek için tıklayın.

🔹 Asra yapılan yeminle insan hayatında zamanın önemi ve değeri arasındaki ilişki vurgulanmış; muhtevası bakımından İslam âlimlerince önemli görülen bir sure olmuştur.

🔹 İmam Şâfiî'nin bu sure hakkında "Şayet Kur'an'da başka bir şey nazil olmasaydı şu pek kısa sure bile insanlara yeterdi. Bu sure, Kur'an'ın bütün ilimlerini kucaklıyor" dediği nakledilir.

💠

10. yüzyılda yaşayan muhaddis Beyhakî, ashaptan iki kişinin karşılaştıkları zaman birinin diğerine Asr suresini okumadan ve ardından selam vermeden ayrılmadıklarını rivayet etmiştir.

🔹 Bu sureyi okumanın faziletleri, Sa'lebî ve Vâhidî gibi bazı müfessirlerce Übey bin Kâ'b'dan nakledilen "Allah Asr suresini okuyanın günahlarını affeder ve o kimse hakkı ve sabrı tavsiye edenlerden olur" mealindeki hadis ile vurgulanmıştır.

📌 Ekrem Demirli'nin "Asr üzerinde değerlendirmeler: Asrı ikindi vaktine sığdırmak" adlı yazısını okumak için tıklayın.

  • 5
  • 10
MÜSLÜMAN ÂLİMLERİN ZAMAN HESAPLAMALARI
MÜSLÜMAN ÂLİMLERİN ZAMAN HESAPLAMALARI

Müslümanların ibadeti için en önemli unsurlardan biri olan zamanın hesaplanması, âlimlerin en büyük önceliklerindendi.

💠

🔹 Bu konuda en önemli etken, astronomik keşiflerin yapılması ve gök cisimlerinin hareketiydi. Namaz vakitleri sabah, öğle, ikindi, akşam ve yatsı olmak üzere Güneş'in gökteki konumuna göre belirleniyordu.

🔹 Dünyanın her yerinden kıbleyi bulabilmek, gök cisimlerinin konumunu bilmek ile mümkündü. Öte yandan Kur'an-ı Kerim'de göklerle ilgili ayetlerin anlamını araştırmak da astronomi biliminin gelişmesini sağlayan bir diğer unsurdu.

📌 Son olarak ise Ay'ın hareketlerine bağlı olan hicri takvimin takip edilebilmesi için gökyüzünün izlenmesi gerekiyordu. Hicri takvime göre, Ay'ın evreleri ve konumu, aylar konusunda belirleyici oluyor; hilalin görünmesiyle birlikte yeni ay başlıyordu.

2021 Fikriyat. Tüm hakları saklıdır.
BİZE ULAŞIN