Üsküdar'ın 10 Külliyesi
Orhan Gazi'nin İslam beldesi kıldığı Üsküdar, yüzyıllar boyunca Hac yolculuğunun ilk durağı ve tarihi bir kavşak noktası olmuştu. Pek çok ismin eserlere donattığı Üsküdar, Aziz Mahmud Hüdayi'nin dergahını kurması ile manevi bir çekim merkezi haline gelmişti. Padişahlar, hanedan ve bürokrasinin önde gelen isimlerinin yüksek ilgi gösterdiği Üsküdar'daki 10 külliyeyi araştırdık.
📍 16. yüzyılın sonunda kurulan Aziz Mahmud Hüdayi Külliyesi, Üsküdar'ın kalbi olarak kabul edildi. Aziz Mahmud Hüdayi'nin tekke ve türbesi etrafında yapılaşan külliye sonraki asırlarda eklemelerle büyük bir merkeze dönüşmüştü.
📍 Osmanlı kaynaklarında Hazret-i Hüdâyî Âsitânesi, Hüdâyî Mahmud Efendi Âsitânesi, Pîşvâ-yı Tarîkat-ı Aliyye-i Celvetiyye, Aziz Mahmud Hüdâyî Efendi Hankahı, Hankāh-ı Celvetî, Hazret-i Hüdâyî Aziz Mahmud Efendi Dergâhı ve Hüdâyî Aziz Mahmud Efendi Tekkesi adı ile yer bulan külliye, Üsküdar halkının sığındığı bir manevi merkezdi.
📍 Sultan II. Selim'in eşi ve III. Murad'ın annesi Nurbânû Vâlide Sultan tarafından Mimar Sinan'a inşa ettirilen Valide-i Atik Külliyesi 1579 yılında kullanıma açılmıştı. Üsküdar'ın "Toptaşı" olarak anılan semtinde edilen külliye içinde cami, medrese, tekke, sıbyan mektebi, dârülhadis, dârülkurrâ, imaret, dârüşşifâ ve hamam bulunmaktaydı.
📍 Sultan II. Mahmud döneminde camiye hünkâr dairesi ve mahfili ilave edildi. Bu husus caminin padişahlar tarafından ziyaret edildiğinin göstergesi olarak kabul edildi. Dört kapısı bulunan Valide-i Atik Camii'nin meşhur manzum kitâbesi ahşap bir levha üzerine ta'lik hatla yazılmıştı. Dış cemaat yerinde bulunan çinilerin bir kısmı yıllar içinde çalınsa da geri kalanlar günümüzde cami duvarlarını süslemekte.
📍 İnşa edildiği noktaya ismini veren Ahmediye Külliyesi; cami, medrese, dershane, kütüphane, sebil ve iki çeşmeden müteşekkil. Kitabesine göre 1722 yılında Eminzade Hacı Ahmed Ağa tarafından yapılmıştı. 1863 yılında tamirat geçiren yapı, Üsküdar'ın şehirleşmesinde önemli bir duraktı.
📍 Günümüzde hala hizmet veren külliyenin medrese kısmı Kur'an Kursu ve aşhane olarak kullanılmakta. Yapı, zarif çizgisi ve küçük ama kuşatıcı tavrıyla Üsküdar'ı süslemekte.
📍 Üsküdar'ın bir semtine ismini veren Çinili Külliyesi; cami, medrese, sebil ile avlu dışındaki çifte hamam, sıbyan mektebi ve çeşmeden meydana gelmekte. 1640 tarihinde hizmete açılan külliyenin banisi 1 padişah eşi ve iki padişah annesi olan Kösem Sultan idi.
📍 Mimar Kasım Ağa'ya inşa ettirilen külliye, çinileri ile şöhret bulmuştu. Külliye etrafında zamanla Çinili semti oluşmuştu. Ayrıca sonraki yıllarda külliyenin hemen karşısına inşa edilen Afganiler Tekkesi ile Çinili Külliyesi merkezi bir özellik de kazanmıştı.
📍 Denizin kıyısına Sultan I. Abdülhamid tarafından inşa ettirilen Hamid-i Evvel Külliyesi; cami, hamam, sıbyan mektebi, muvakkithâne ve çeşmelerden meydana gelmekte. Külliye'nin yerinde eskiden İstavroz Sarayı bulunmakta idi. Mimar Tahir Ağa'nın mimar olarak görev yaptığı külliye, Üsküdar'ın en güzel yapılarından biri olarak kabul edilmekte.
📍 II. Mahmud'un tamir ettirdiği külliyenin iki ayrı girişi mevcut. Barok etkili klasik bir külliye izlenimi veren Hamid-i Evvel Külliyesi, 1983'deki yangından etkilenmişti.
