Arama

İngiliz kadın casusun günlüklerinde geçen sıra dışı bilgiler

Batılılar Sanayi Devrimi'nin bir neticesi olarak Doğu'nun bereketli topraklarına göz diktiler. Bu durum Oryantalizm adı verilen bir alanı ortaya çıkardı. Şarkiyatçılığın en meşhur isimlerinden birisi de bölgeyi adeta adım adım gezen Gertrude Bell'di. İngiliz kadın casus Bell, bu yıllarda dağcı, tarihçi, yazar, dilbilimci, arkeolog, kaşif, fotoğrafçı gibi unvanlarla ortaya çıktı. Elinde cetvelle Ortadoğu ülkelerinin sınırlarını çizdi, Arap kabilelerinin isyanında en önemli isimlerden biri oldu. İşte günlüklerinin ve mektuplarının izinde "Çöl Kraliçesi" olarak anılan Gertrude Bell'in profili...

▪ Orta Doğu'nun en önemli simalarından olan İngiliz kadın casus Bell, Washington New Hall'de 1868 senesinde doğdu. Varlıklı bir ailenin çocuğuydu. Dedesi Sir Isaac Lothian Bell bilinen bir fabrikatördü. Üç yaşındayken annesini kaybetti. İlk başlarda üvey annesi Dame Florence Bell ile iyi geçinemedi. Zamanla üvey annesiyle iyi ilişkiler kurmaya başladı ve hayatı boyunca ona mektuplar gönderdi. İlk öğrenimini evde aldı. Londra'da okula kaydolduktan sonra Oxford Üniversitesi Modern Tarih Bölümü'nden birincilikle mezun oldu.

📌 1891'de Farsça öğrenmeye başladı ve teyzesinin kocası Sir Frank Lascelles'in Tahran'a elçi olarak tayin edilmesi üzerine 1892'de onun yanına gitti.

Özellikle Arap aşiretlerinin, bedevîlerin yaşayışları onu ilgilendirmiş ve bunun İngiliz Ortadoğu politikasına çıkar sağlayacağını düşünmüştü.

▪ Seyahatlerine erken yaşlarda başlayan Bell, İlki 1897 ile 1898, ikincisi 1902 ile 1903 yılları arasında olmak üzere iki kez dünya turu gerçekleştirdi. İlk defa 1899'da Kudüs'e gitti.

Ortadoğu gezisini 1905'te tekrarlayarak aynı yerlerden bir daha geçti ve bu gezilerde gördüklerini bir seyahatname biçiminde değil, daha çok çöl insanlarının yaşantı ve duygularını dile getiren bir üslûpla yayımladı.

Ortadoğu'nun haritasını çizen bir casus: Gertrude Bell

14. yüzyıl şairi Hâfız-ı Şîrâzî'nin şiirlerini tercüme etti.

Alpler'e tırmanan Bell'in adı bu dağların zirvelerinden birine verildi. Türkiye'ye gelerek Cudi Dağı'na da tırmandı. 1911'de Türkiye ile Suriye sınırında Karkamış'taki Hitit şehrini ziyaret ederken tarihin en ünlü casusu T. E. Lawrence ile tanıştı.

Yeni dünya düzeni nasıl kuruldu?

Lawrence ile birlikte I. Dünya Savaşı boyunca Arap ayaklanmalarının baş aktörü oldu. Bell, savaşı kazanabilmek için İngiltere adına Arap milliyetçilerini kullandı. Lawrence ile birlikte 1919'daki Paris Barış Konferansı'na katıldı. Lawrence'ın da dâhil olduğu Kahire Konferansı'na katılacak oryantalistler arasına -İngiltere başbakanı Churchill- tarafından seçildi. Bu konferansta, Orta Doğu'nun yeniden şekillendirilmesi için çalıştı.

Bell ve beraberindeki Lawrence, Mekke emiri Şerif Hüseyin'in oğulları Abdullah ve Faysal'ın başına geçeceği Ürdün ve Irak devletlerinin kurulmasına neden oldu. Osmanlı İmparatorluğu'nun ümmetçilik politikasına büyük darbe vurdu.

▪ Bell, İngiltere himayesinde kurulan Irak'ın ilk kralı olan Faysal'ı hükümet ve kabine kurmasında yönlendirdi. Osmanlı Devleti'nin kuruluş döneminde uyguladığı istimalet politikasını uygulayarak Iraklıların gönlünü çeldi.

İstimalet: Sözlük anlamı "meylettirme, cezbetme, gönül alma" olan istimâlet, Osmanlı kroniklerinde "halkı ve özellikle gayri müslim tebaayı gözetme, onlara karşı hoşgörülü davranma, raiyyetperverlik" mânasında kullanılmıştır.

▪ Iraklıların "el-Hâtûn" diye hitap ettikleri Bell, "Irak'ın Taçsız Kraliçesi" olarak tanındı. Bir oryantalist olarak sadece diplomasi yoluyla değil, silahla da savaştı. Kût'ül-Amâre'de Türk ordusuna karşı kurşun sıktı.

▪ 20. yüzyıl başından itibaren Arap kültürüne sempati duymaya başladı. Arapların arkeolojik yerleşim yerlerinde incelemelerde bulundu ve çölün derinliklerine daldı. Bell'in Arap toprakları ve kabileleri hakkındaki derin bilgisi, onu I. Dünya Savaşı'nda İngiliz İstihbaratı için önemli hâle getirdi.

Şehirlerinden kan sızan medeniyet: Vahşi Batı

▪ Bu faaliyetlerine rağmen arkeoloji onun ilk uğraşı olarak kaldı. Bağdat'ta Irak Müzesi'ni kurdu. Onun Irak'a dair engin arkeolojik bilgisi Orta Doğu boyunca yaptığı seyahatlere, Bağdat'taki İngiliz Doğu İşleri Sekreterliği'ne ve Kral Faysal'ın güvenilir bir danışmanı olmasına dayanıyordu.

Bell, Irak'taki arkeolojik kazılara Irak hükümeti adına katıldı ve kazı çalışmalarını yönetti. Ama İngiltere'ye olan bağlılığı ile Irak'a olan vefası arasında kaldı.

▪ Yalnızlığın ve Bağdat sıcağının getirdiği depresyona dayanamadı. Aşırı dozda uyku ilacı alarak hayatına son verdi. Uzun yıllarını geçirdiği Bağdat'ta, el-Bâbü'ş-Şercî'deki İngiliz mezarlığına defnedildi. Ölümünden bir yıl sonra 1927'de üvey annesi, Bell'in I. Dünya Savaşı'ndan yirmi yıl öncesine uzanan mektuplarını yayınladı.

Yıkıcı Batı kurucu Doğu

1919 yılındaki Paris Konferansı'na delege olarak katılan Gertrude Bell, Ortadoğu konusunda o kadar küstahlaşmıştı ki, günlüğüne şu satırları yazmıştı: "Bu sabah tüm vaktimi Bağdat'taki ofisimde Irak'ın güney sınırlarını belirleyerek geçirdim. Çok güzel bir sabahtı..." Bell, 1919 yılında bugünkü Irak devletinin sınırlarının çiziyordu!

25 Aralık 1920'de Gertrude Bell tarafından babası Sir Hugh Bell'e gönderilen mektupta, Türklerin ikileme yapma yollarından birini saçma bulduğunu yazmış, Türklerin bu kullanımına "Bolşevizm Molşevizm" örneğini vermişti.

Şerif Hüseyin'in oğlu Faysal'ın İngiltere himayesinde kurulan Irak'ın kralı olmasından iki gün önceki 21 Ağustos 1921 tarihli mektubunda da, Faysal'ın bağımsız bir egemenlik kurmasına İngiltere adına destek verdiğinden bahsetmişti.

2022 Fikriyat. Tüm hakları saklıdır.
BİZE ULAŞIN