Kur'an-ı Kerim neden hikayeler anlatır?
Yüce Allah'ın insanlığa bir rahmet nişanesi olarak indirdiği en son ilahi hitap olan Kur'an-ı Kerim, bu evrensel çağrıyı muhataplarına ulaştırırken insanlık birikimindeki anlatım biçimlerini ve edebi üslupları en etkili ve kusursuz haliyle kullanmıştır. Metnin büyük bir kısmını kapsayan kıssalar ise bu anlatım yöntemleri içinde müstesna bir konuma sahiptir. Peki Kur'an, neden eski kavimlerin ve peygamberlerin yaşantılarından kesitlere yer verir; bu anlatımların gerisindeki temel gaye nedir? İşte Kur'an kıssalarının özü ve hikmetlerine dair soruların cevap bulduğu içeriğimiz...
"Andolsun onların kıssalarında akıl sahipleri için ibretler vardır. Kur'an, uydurulabilecek bir söz değildir; fakat o, kendinden öncekiler için onay, her şey için detaylı açıklama, iman eden toplum için bir rahmet ve bir hidayettir."
Yusuf Suresi, 111. ayet
◼ Kur'an-ı Kerim, Yüce Allah'ın insanlığa rahmet olarak gönderdiği en son ilahi mesajdır. İnsan, fıtraten en mükerrem varlık olarak yaratılmış olmasına rağmen aklı, idraki ve imkanları bakımından sınırlı ve kusurludur. Bu sebeple kendisini yaratan mutlak varlığa her an muhtaçtır. Tarih boyunca insanlığın ilahi vahiyle aydınlanma ihtiyacı, karanlıkta yol arayan bir insanın ışığa olan gereksinimi gibi hayati bir önem taşımıştır.
◼ Kur'an bu ilahi mesajı sunarken, beyan ve üslup kalıplarını en güzel ve tesirli biçimde kullanmıştır. Bu üsluplar arasında ilahi hitabın ciddi bir kısmını teşkil eden kıssalar ayrı bir yere sahiptir. Kur'an kıssalarını sıradan edebi hikayelerle veya kurgusal mesellerle karıştırmamak, kelimenin kök ve ıstılah manalarını doğru kavramaktan geçer.
◼ Arapçada "k-s-s" kökünden türetilen kıssa; iz sürmek, arkasından gitmek, bir haberi açıklamak, makasla kesmek ve bir şeyin özlü veya önemli kısmını ifade etmek gibi anlamlar taşır. İslami literatürde ise kıssa; tarihin derinliklerinde kalmış, evrensel hakikatleri ve yüksek dini değerleri barındıran geçmiş olayların Kur'an-ı Kerim'de en doğru şekilde ve lüzumsuz teferruatlar ayıklanarak anlatılmasıdır.
◼ Kur'an kıssaları birer tarih kitabı veya hayali kurgu değildir. Kıssalar geçmiş olayları anlatırken hidayet ve irşat maksadına uygun bir şekilde aktarılmıştır.
◼ Kur'an kıssalarının en temel gayelerinden birini, İslam'ın insan ve toplumların hafızasında karşılığı bulunan köklü bir tarihsel zemine sahip olduğunu göstermektir. Zira bu mesajın doğrudan muhatabı insandır ve insan, fıtratı gereği ait olduğu değerlerin geçmişte sağlam bir temel ve süreklilik taşımasını ister.
◼ Her büyük medeniyet gibi İslam da toplumsal ve tarihi meşruiyetini kadim bir geçmişe dayandırır. Kıssalar bu tarihsel arka planı gözler önüne sererek İslam mesajının insanlık tarihinde köksüz veya sonradan türemiş değil, aksine insanlığın ortak mirasıyla bütünleşen kadim temellere sahip olduğunu ispat eder.
◼ Kıssalar, tarihi tecrübeler üzerinden hakikati doğrular. Kur'an bir tarih kitabı olmasa da tarihteki sünnetullahı, yani toplumların yükseliş ve düşüş kanunlarını gözler önüne sererek geçmişin tecrübesini bugünün insanına aktarır.
◼ Zaman değişse de insan fıtratı değişmemiştir. İnsanlık tarihi boyunca iyi ile kötü, hak ile batıl, iman ile küfür arasındaki mücadele hep aynı kalıplarda tekrarlanmıştır. Kıssalar, geçmişte yaşayan toplumların zafer ve helak sebeplerini aktararak günümüz insanına ve gelecek nesillere ayna tutar ve tarih tekerrürden ibarettir gerçeğini yaşatır.
◼ Kur'an kıssalarının yoğunlaştığı ana eksen, peygamberlerin hayatları ve hak davalarıdır. Bu durum, Hz. Nuh'tan Hz. Muhammed'e kadar bütün peygamberlerin aynı temel mesaja ve tevhit inancına davet ettiğini gösterir. Böylece kıssalar, İslami inanç sisteminin ve nebevi geleneğin evrenselliğini ve birliğini somut bir şekilde ispat eder.
◼ Mekkeli müşriklerin Hz. Peygamber'e yönelttiği ithamlar, geçmiş ümmetlerin de kendi peygamberlerine karşı sergilediği inkar psikolojisiyle birebir örtüşmektedir. Bütün peygamberlerin benzer suçlamalara (mecnun, sihirbaz, yalancı vb.) maruz kalması, kıssaların nebevi mücadelenin evrensel karakterini ve sürekliliğini kanıtladığını gösterir.