Hz. Peygamber’in Vahye Mukabelesi: Bir Vuslat ve Huzur Hâli Olarak Vahyi Düşünmek
"Sonsuz kerem sahibidir senin Rabb'in." (Alak, 3).
Hz. Peygamber vahye nasıl karşılık vermiş, nasıl bir hâlet-i ruhiye içerisinde mağaradan ayrılmış, bazı rivayetlerde dile getirildiği üzere tehlikeden kaçarcasına evine mi sığınmıştı? Rivayetlere göre "Oku" denilince "Okuyamam" demiş, mükerrer emirlere aynı şekilde karşılık vermiş, nihayetinde Cebrail tarafından kendisine okutturulmuştur. Acaba Peygamber vahyi nasıl bir hâlet-i ruhiye içerisinde karşılamıştır?
Rivayetler Hz. Peygamber'in endişeyle mağaradan ayrıldığı üzerinde karar kılmış görünüyor. Eve dönerken Cebrail'i görmüş olması, endişesini artırmıştı. Acaba bu rivayetleri olduğu gibi mi kabul edeceğiz, yoksa başka bir şekilde hadiseyi anlamak mümkün müdür? Mesela vahye mazhar olmanın insan hayatında düşünülebilecek en yüksek huzur ve zevk hâli olduğunu kabul edersek (burada Hz. Peygamber'in iradesiyle bulunup bulunmaması durumu değiştirmez) yüksek bir idrak (fetanet), mutlak teslimiyet ve huzur hâlinde rahatlık hâlinin Hz. Peygamber'e egemen olduğunu kabul etmek rivayetlerle çelişir mi?
Hz. Peygamber vahyi bekliyor değildi; Hz. Musa'nın ailesi için "ateş" ve kılavuz araması gibi hizmet yolunda Hakk'ın nidasını işitmiş de değildi. Hz. Peygamber, tefekkür için mağaraya çekilmiş, beklenti veya arayış olmaksızın vahiy gelmişti. Bu itibarla bir tereddüt, endişe ve korkunun yaşanması akla yakın gelebilirse de rivayetler burada kalmıyor: Hz. Hatice, Hz. Peygamber'i teselli eden ve ahlaki erdemlerini sayarak Allah'ın kendisini saptırmayacağını söyleyen kişidir. Varaka b. Nevfel ise Hz. Peygamber'e Cebrail'den söz eden kişi olarak bilinir. Bütün bu anlatılarla şöyle bir kanaat yerleşir: Hz. Peygamber'in peygamber olduğunu idrakinde iki insanın dahli vardır. Doğrusu işin bu yönü nübüvveti anlamada ciddi sorunlara yol açar; ciddi yanılgılara düşmeyi gerektirir. Bir peygamber "peygamber" olduğunu bu şekilde fark etmiş olamaz. Yazıcızade, Muhammediye'de şöyle der: "Hz. Peygamber, peygamberliğini insanların yardımıyla değil kesin bilgiyle (burhan) idrak etmiştir." Peki bu nasıl gerçekleşmiştir? Bunu bilebilmek mümkün görünmüyorsa bile benzer vahiy tecrübelerini dikkate alarak bir yaklaşım geliştirmek mümkün:
Hz. Musa kendisiyle konuşanın Allah olduğunu bizzat Allah'tan öğrenmişti. Allah ona "Ben Allah'ım" dediğinde Hz. Musa ürkmeyip itminan hâlinde bulunabilmişti. Hz. Meryem'in tecrübesi ise nübüvvet tecrübesi değildi. Fakat O da Cebrail'i görmüş, ondan Allah'ın kelimesini almıştı. Meryem, Cebrail'i onun sözüyle tanımış, ilk endişesinin ardından rahatlamıştı. Böyle örnekler ortada iken Hz. Peygamber'in kendisine gelen meleği başka birisinin yardımıyla öğrenmiş olması makul görünmüyor. O zaman vahye mazhar olmayı sadece vahyin gelişi bakımından değil, insanın bulunduğu hâl, müşahede ve huzur hâliyle değerlendirdiğimizde, Hz. Peygamber'in vahye ilk anda iman ettiğini kabul etmek gerekir. Başka bir anlatımla vahyin gelmesi ile Hz. Peygamber'in "peygamber" olduğunu bilmesi aynı anda gerçekleşmiştir.
Peki, bu esnada Hz. Peygamber nasıl bir hâlet-i ruhiyedeydi? Bunu da zikredilen örneklerle karşılaştırmak mümkündür. Daha doğrusu bir peygamber olan Hz. Musa'nın vahiy tecrübesi ile veli kadın Hz. Meryem'in yaşadığı hâl ile karşılaştırıldığında Hz. Peygamber'in durumu hakkında kanaat edinmek mümkün olabilir.
Vahiy tecrübesi sürecinde Hz. Peygamber'in endişelerinden söz eden rivayetlerin abartılı olduğunu düşünebiliriz. Hadisenin şahidi yok; fakat bir şekilde yorumların da dâhil olduğu sözler aktarılmış görünüyor. Hz. Peygamber'in endişe yaşamış olması üstlendiği emanetin ağırlığıyla ilgili olabilir. Bu durum Hz. Peygamber'de daimî bir hâldi. Bazı ayet-i kerimeler bir endişe ve kaygı hâlini Hz. Peygamber'in daimî ahlakı hâline getirmişti. Hz. Peygamber çeşitli nedenlerle endişelenir, kaygılanır, Hakk'a iltica hâlinde yaşardı. Bununla birlikte ilk vahiyle ilgili anlatıların meseleyi fazla insanileştirdiğini düşünmek gerekir.
Hz. Peygamber'in ahvalini anlamak adına akla gelen örnek Hz. Musa'nın tecrübesidir. Allah, Musa'ya "Benim, ben, Allah" diye hitap ettiğinde, Musa'nın hâlet-i rûhiyyesini bir inşirah ve bast hâli idi. Hz. Meryem, Cebrail'i "beşeren seviyyâ" (yakışıklı insan) suretinde görmüştü ki bu karşılaşmada anahtar kelime "seviyyâ" olmalıdır. Cebrail'in yakışıklı görünmüş olması Meryem'in ürkmesini engellemek, onu teselli ve teskin etmek gayesi taşımıştır. Hz. Meryem'in Allah'ın kelimesini yani Hz. İsa'yı yüklenmesi, ünsiyet ve bast hâlinde gerçekleşmişti. Kuru hurmanın yemiş vermesi, ayağının altından suyun görünmesi ünsiyeti artıran, mekânı ve zamanı hazırlayan vasıtalardı. Böylelikle Cebrail ile karşılaşma esnasında Hz. Meryem rahatlamış, bir huzur ve rahatlık hâlinde İsa'ya hamile kalmıştı. Miraçtan söz eden hadis-i şerifin menkıbevi anlatımlarında bazen Hz. Ali veya Hz. Ebu Bekir'in sesiyle Hz. Peygamber'e nida edildiğinden söz edilir. Hz. Peygamber'e ilk vahyin nazil olduğu esnada bu rahatlamanın araçları ise "Rabb'inin ismi", "Kerim-Ekrem" gibi yakınlık bildiren isimlerin zikredilmiş olması olabilir. Hz. Peygamber'e Allah tarafından "Rabb'inin adını oku" denildi; "Rabb'inin adı" yakın ve ünsiyet veren bir anlatımdır. Tıpkı Hz. Meryem'e Cebrail'in "beşeren seviyyâ" olarak gözükmesi gibi. İkinci konu ise yaratan olduğunu söyleyerek Rabb'in yakınlığının hatırlatılmasıdır. Bunun ardından Rabb'in "Ekrem" olarak zikredilmesi ise yakınlığı en çok artıran ifade olmalıdır. Kerim veya Ekrem, Rahmân ismine benzeyerek -istihkak olmaksızın- Allah'ın âleme ve insana sonsuz lütfunu anlatır. O zaman Hira, Rahmân-Ekrem ismiyle birlikte rahmetle dolmuş, Peygamber'in idraki için zaman ve mekân mükemmelen hazırlanmıştı.
Hz. Meryem "Unutulup gitseydim" diyerek yükünün ağırlığını dile getirir. Hz. Musa ise "Rabb'im! Sadrıma (aklıma) genişlik ver" diye dua etti. Hz. Peygamber ise ilk vahiy sonrasında bir kabz hâli yaşamış, Hz. Meryem'in Rahmân'a oruç adamasına mukabil örtünmüş, daha fazla örtü istemiş, afaktan enfüse yönelerek Rahmân için orucunu bu şekilde tutmuştu.
Ekrem Demirli
Yasal Uyarı: Yayınlanan köşe yazısı/haberin tüm hakları Turkuvaz Medya Grubu'na aittir. Kaynak gösterilse dahi köşe yazısı/haberin tamamı özel izin alınmadan kullanılamaz.
Ancak alıntılanan köşe yazısı/haberin bir bölümü, alıntılanan habere aktif link verilerek kullanılabilir. Ayrıntılar için lütfen tıklayın.
