Teheccüdün Nefis Terbiyesi ve Kamil İnsan Olma Yolculuğundaki Rolü

İnsanın, tabiatı gereği uyumayı ve rahatı tercih eden nefsine karşı, gece yarısı tatlı uykusunu bölerek yatağından kalkması, nefis tezkiyesi (terbiyesi) adına büyük bir mücadeledir. Yüce Allah, uyku gibi fıtri bir nimetten rızası için fedakârlık edilmesini isteyerek kulunun iradesini güçlendirmekte ve nefsini terbiye etmesine imkân tanımaktadır. Herkesin uykuda olduğu, gösteriş tehlikesinden ve dünyevi meşguliyetlerden uzak bu sessiz vakitte kılınan namaz, kulun Rabbine olan samimiyetini (ihlasını) ortaya koyar ve kalbi nefsani arzulardan arındırmaya vesile olur.

İslam âlimleri ve mutasavvıflar, aşırı uyumanın kalpte kasvet ve gaflet doğurarak maneviyatı zayıflattığını; gecenin bir kısmını ibadetle geçirmenin ise kişiyi kemâl (olgunluk) makamına yaklaştıracağını belirtmişlerdir. Gecenin sükûneti, gündüzün dikkat dağıtıcı unsurlarını ortadan kaldırdığı için derin bir tefekkür ve odaklanma sağlar; böylece insanın kalbi ile dili tam bir ahenk içine girer. Bu manevi atmosfer, kişiye hikmet ve idrak kapıları aralar. Nitekim gece kıyâmı; yani gecenin namaz, tilâvet, istiğfâr, duâ ve zikirle ihyâ edilmesi, kişinin veçhine (yüzüne) yansıyan ilahi bir nurun sebebidir. Öyle ki İbn Abbâs, "O gün nûrlanmış aydınlık yüzler vardır" ayetinin tefsirinde bu aydınlığın "gece kıyâmından ötürü" olduğunu belirtmiştir. Hasan-ı Basrî'ye, "Teheccüde kalkan kimselerin yüzleri, niçin insanların yüzü en güzel olanlarıdır?" diye sorulduğunda şu hikmetli cevabı vermiştir: "Çünkü onlar (herkes uykudayken O'na ibâdet ederek) Rahmân ile yalnız kaldılar. O da onlara, kendi nûrundan bir nûr giydirdi." Gece ibadetinin kalpte ve simada oluşturduğu bu ilahi nur, inananlar arasında da derin bir muhabbet bağı kurar. Tıpkı Saîd bin el-Müseyyeb'in ifade ettiği gibi: "Bir adam gece namazı kılar ve bunun sebebiyle Allah onun yüzünde bir nûr kılar. Bu nûr sebebiyle her Müslüman o kimseyi sever. Öyle ki o kişiyi hiç görmeyen kimse dahi 'Ben bu adamı seviyorum!' der."

Teheccüd sözlükte "uyumak; uyanmak, uykudan güçlükle uyanmak" anlamlarına gelir. Dinî bir terim olarak ise yatsı namazı ile fecr-i sâdık (imsak vakti) arasında bir müddet uyuyup uyandıktan sonra namaz kılmayı ve bu süre içinde eda edilen nâfile ibadeti ifade eder. Teheccüd, özellikle vitir ve teravih gibi diğer gece namazlarından, "uyuduktan sonra kalkılarak kılınması" şartıyla ayrılır.

Tüm bu manevi derinliği ve teheccüdün nefis terbiyesi ve kamil insan olma yolculuğundaki yerini Amine Anbarkaya ile konuştuk.

Özge Özkul: Gecenin o ıssız vaktinde uyanmanın ve huzura durmanın kalbimizde uyandırdığı çok özel bir hissiyat var. Peki, ibadetlerin çatısı olan namaz, gece namazı ile nasıl bir uhreviyat kazanıyor?

Amine Anbarkaya: Dinin direği olan namaz özellikle gece namazı (teheccüd) ile çok daha derin bir uhreviyat ve kalbi terbiye sağlar. Bunun birkaç önemli yönü vardır; gece kılınan namaz, diğer insanlar uyurken yapılan bir ibadettir. İnsanlar tarafından görülmesi, gösterişi zor bir ibadettir. Bu ibadetin gizli olması, Allah ile kul arasında derin, samimi ve gizli bir buluşma gibidir. Allah Azze ve Celle Kur'an'da şöyle buyurur; "Gecenin bir kısmında uyanıp, yalnızca sana mahsus olarak teheccüd namazı kıl" (İsra Suresi 79. ayet). Her şeyden önce bu ibadetin kalpte; ihlâsı ve Allah'a yakınlık hissini arttırdığını söyleyebiliriz.

ÖÖ: Söylediklerinizden anlıyoruz ki bu, riyadan tamamen arınmış, kulun Rabbiyle baş başa kaldığı saf bir an. Peki, insanın bu dünyadaki kâmil bir insan olma yolculuğunda gece namazı tam olarak nasıl bir noktada durur?

AA: Gece ibadetinin Efendimiz (sallallahu aleyhi ve sellem) ve ashabın dünyasında ne denli önemli ve öncelikli olduğunu kaynaklarda okuyoruz. Bununla beraber gece ibadeti salihlerin adetlerindendir. Mübarek Ramazan-ı Şerif'te nasıl ki oruç bizim için bir kalkansa, gece namazı da aynı oruç gibidir. Efendimiz Aleyhisselam, hadis-i şerifte "Gece namazı da oruç gibi koruyucu kalkandır. Çünkü şehveti kırar, heva hevesi kontrol altında tutar. Böylece kalbin bulanıklığı gider ve kalp saf iyileşir. Sahibini pisliklere ve rezaletlere kaymaktan engeller." buyurmuş.

Gece namazı, nefisle çatışma ve mücadele aşamasıdır. Bilhassa rahat, refah ve sakin anlarda ibadet ve itaatin devamı için insan nefsini etkileyen daha büyük bir etken yoktur. Gece ibadeti, kalbi Allah'a ulaştıran bir ibadet olduğu gibi; seslerin dindiği, gözlerin kapandığı, uyuyanların yatakta dönüp durduğu vakitlerde, hayatın kışkırtmalarına karşı üstün gelebilme, nefs ile mücadele edebilme gücünü sağlar. Gece ibadet edenler, yumuşak ve tatlı yataklarını terk edip az uyuyarak gecenin meşakkatine katlanmaktadırlar. Bu sebepten ötürü gece namazı; doğru bir gayretin ölçüsü, büyük şahsiyetlerin kâmil insan olma yolculuğunda önemli bir özelliği olarak kabul görmektedir.

ÖÖ: Gerçekten de uykuyu terk etmek büyük bir manevi irade istiyor. Bu noktada en büyük rehberimiz elbette Peygamber Efendimiz (sav). Hazreti Peygamber'in (sav) devamlı olarak teheccüd kılması, geceleyin kalkıp ibadet etmesi, ümmeti nasıl terbiye etmiştir?

AA: Biz nübüvvetin ilk yıllarında Efendimizin (aleyhisselam) dünyasında gece ibadetinin; o mübarek nesli yetiştirmek için bir okul görevi olduğunu görüyoruz. Efendimiz (sallallahu aleyhi ve sellem) risalet davasının ilerleyen zamanlarında yaşanacak zorluklar, sıkıntılar için ashabını adeta gece ibadetiyle bir eğitim programına tabi tutmuş gibidir. Müzzemmil Suresi beşinci ayette "Geceleyin kalk, Kur'an'ı ağır ağır oku; sana sorumluluğu ağır bir söz vahyedeceğiz." buyruldu Efendimize. Allah Azze ve Celle'nin; O'nunla birlikte müminleri nasıl terbiye ettiğini görüyoruz.

Bu amel pratikte görüldüğü gibi aynı zamanda Resulullah'ın teşvik ettiği müekked sünnetlerdendir; "Size gece kalkmayı tavsiye ederim. Çünkü o, sizden önce yaşayan sâlihlerin adetidir. Rabbinize yakınlık vesilesidir, günahlardan koruyucu, kötülükleri kefaret edenlerin hastalığı kovucudur." buyuruyor.

ÖÖ: "Eğitim programı" ve "okul" benzetmeniz günümüz modern insanı için çok çarpıcı bir uyarı aslında. Çünkü modern çağda konfora ve uykuya çok düşkünüz. Teheccüd aynı zamanda az uyku demek. Bu unuttuğumuz haslet aynı zamanda bir müminin yitiği midir? Bu meyanda teheccüd, mümine yitiğini bulduran bir ibadet midir?

AA: Teheccüde sadece namaz olarak değil de, insanın kaybettiği bazı manevi özelliklerini yeniden bulmasına vesile bir ibadet olarak bakarsak evet; birçok âlim de bu soruya "evet"e yakın bir cevap vermiş. Çünkü aynı zamanda rahatı biraz terk etmek, nefse; hayatın amacının sadece rahatlık olmadığını, Allah'a yakınlığın rahatlıktan daha değerli olduğunu hatırlatmadır. Bu yüzden birçok arif, fazla uyumayı kalbin gafletine bağlar. Bu ibadetin bize kaybettiğimiz hikmeti buldurma yönü; kalp huzuru, ihlas, dua ederken lezzet alabilme, tefekkür, Allah'a yakınlık hisleridir. İnsan, günün koşturmacası içerisinde aradığı manevi huzuru gecenin iki rekatinde bulabilir.

ÖÖ: Günün telaşı içinde yorulan ruhumuzu gece onarabilmek ne büyük bir nimet... Son olarak şunu sormak isterim; kişinin tüm arzularından, isteklerinden ve uykusundan sırf Allah rızası için vazgeçmesi, "Müslüman birey" inşasında nasıl bir yer tutar?

AA: Eskilerin çok güzel bir sözü vardır: "Gecenin âbidi olmayan gündüzün mücahidi olamaz" demişler. Rabbimiz defaatle dikkat kesilmemizi istiyorsa burada bizim için bazı şifreler var demek ki. Uykuyu bölmek dışarıdan bakıldığında kolay gibi görünür ama kişiyle nefsi arasında büyük ve çetin bir mücadeledir.

İnsan tabiatı gereği rahatı, uykuyu ve isteklerini sever. Bunlardan bilinçli şekilde vazgeçmek, nefsin dizginlenmesini sağlar. Bu süreç, kişiyi heva merkezli yaşamaktan "rıza merkezli" yaşamaya taşır. Allah için yapılan bu fedakârlıklar, kulda çok güçlü bir irade oluşturur. Gizli yapılan fedakârlıklar, tıpkı gece ibadetinde olduğu gibi, riyanın en az olduğu alanlardır. Bu da kalpte tam bir samimiyet (ihlas) ve Allah ile özel, kopmaz bir bağ meydana getirir; kişiye sabır ve dayanıklılık kazandırır.

'Yol kesen' adamların, yolu aydınlatan mübarek nesile doğru inşası; nübüvvetin ilk yıllarında gece ibadetinin farz olması ile yakından alakalıdır. Rabbimiz nebisini, nebi de ashabını ilmek ilmek işlemiş; hem bedenlerini hem ruh ve zihin dünyalarını teheccüdle böylece inşa etmiştir.

Müzzemmil Suresi'nde gece okuyuşu için verilen tavsiyeler

Gece saatlerinin Kur'an-ı Kerim'i idrak etme üzerindeki derin etkisini de vurgulamak gerekir. Gündüzün koşturmacası, gürültüsü ve zihni yoran kalabalığı gecenin karanlığıyla birlikte yerini derin bir sessizliğe bırakır. Bu sükûnet, adeta zihni dış dünyanın karmaşasından koruyan bir kalkan gibidir. Böyle bir dinginlik, insanın okuduğunu anlaması ve tüm dikkatiyle odaklanabilmesi için kusursuz bir zemin hazırlar. Okuma ve anlama için gecenin işaret edilmesi; kişinin ayetler üzerine derinlemesine düşünmesi, onları hakkıyla kavraması ve aklıyla tartarak özümsemesi (tefekkür, tedebbür, teakkul) adına en yüksek verimi alabilmesi içindir. Hakikate ulaşmak için girişilen bu zihinsel ve ruhsal yolculukta gece, ilahi bir tavsiye olarak en uygun zaman dilimidir. Nitekim Müzzemmil Suresi'nde de belirtildiği gibi, gecenin sessizliğinde okunan sözler daha tesirli, zihinde bıraktığı izler ise çok daha kalıcıdır. Bu vakitlerde insan ruhu ilahi mesajla çok daha berrak bir bağ kurar; dudaklardan dökülen kelam, kalbe ve zihne doğrudan işler.

Müzzemmil Suresi'nin başında gece kalkılıp ibadet edilmesi emredilirken, vakit tayini konusunda kişiye kendi gücüne göre bir tercih esnekliği sunulur. Ayetlerde gecenin az bir kısmında uyumak şartıyla; gecenin yarısında, üçte birinde yahut üçte ikisinde (veya bu vakitlerden biraz az ya da fazla bir sürede) kalkılarak gece okuyuşunun gerçekleştirilmesi tavsiye edilir. Gece kalkıldığında yapılacak okuyuşun, aceleye getirilmeden, harflerin hakkı verilerek ağır ağır ve tane tane (tertil üzere) yapılması emredilir. Bu tavsiyedeki temel amaç, ayetler üzerinde dura dura, anlamlarını derinlemesine idrak ederek ve kalbe sindirerek bilinçli bir okuma yapmayı sağlamaktır.

﴾20﴿ Senin, gecenin üçte ikisine yakın kısmını, yarısını, üçte birini ibadetle geçirdiğini ve beraberinde bulunanlardan bir grubun da (böyle yaptığını) rabbin elbette bilir. Gece ve gündüzü belirleyen ancak Allah'tır. O, sizin (istenen) vakti tesbit edemeyeceğinizi bilmektedir. Bu yüzden de sizi bağışlamıştır. Artık Kur'an'dan kolayınıza geleni okuyun. Allah bilmektedir ki içinizde hastalar bulunacak, bir kısmınız Allah'ın lutfundan rızık aramak üzere yeryüzünde yol tepecek, diğerleri de Allah yolunda çarpışacaktır. O halde Kur'an'dan kolayınıza geleni okuyun. Namazı kılın, zekâtı ödeyin, Allah'a güzel bir borç verin. Kendiniz için önceden ne iyilik hazırlarsanız Allah katında onu bulursunuz; işte bu daha iyidir ve mükâfatı daha büyüktür. Allah'tan bağışlanmayı dileyin, şüphesiz Allah çok bağışlayıcı çok esirgeyicidir.

Başlangıçta oldukça uzun süreli gece ibadetleri uygulanmış olsa da, surenin son ayeti ile birlikte insanların günlük hayatlarındaki çeşitli zorluklar (hastalık, rızık kazanmak için yolculuğa çıkma veya Allah yolunda savaşma gibi mazeretler) dikkate alınarak bu hüküm hafifletilmiştir. Bu doğrultuda müminlere "Kur'an'dan kolayınıza geleni okuyun" tavsiyesi verilmiş, okuyuş miktarının mükellefin takdirine bırakılarak herkesin gücünün yettiği ve kendisine kolay gelen kadarıyla gece okuyuşu yapması istenmiştir.

Müfessirler "Artık Kur'an'dan kolayınıza geleni okuyun" meâlindeki bölümü iki türlü yorumlamışlardır: a) Geceleri kolayınıza gelen miktarda teheccüd namazı kılın; b) Gece namazında Kur'an'dan kolayınıza gelen miktarda okuyun (bk. Şevkânî, V, 371-372; İbn Âşûr, XXIX, 283-284). Birinci yoruma göre müminler geceleyin belli bir vakte bağlı kalmadan ve farz olmaksızın kalkıp kolaylarına geldiği miktarda nâfile namaz kılarlar; ikinci yoruma göre ise gece kalkıp kıldıkları namazda Kur'an'dan kolaylarına gelen miktarda ve kolay gelen âyetleri okurlar. Ebû Bekir İbnü'l-Arabi bu âyet hakkında şu yorumların yapıldığını söyler: a) Maksat namazdır, namazı belirtmek için "kıraat" kelimesi kullanılmıştır, b) Maksat bizatihi kırâatir (IV, 1881).

Yasal Uyarı: Yayınlanan köşe yazısı/haberin tüm hakları Turkuvaz Medya Grubu'na aittir. Kaynak gösterilse dahi köşe yazısı/haberin tamamı özel izin alınmadan kullanılamaz.
Ancak alıntılanan köşe yazısı/haberin bir bölümü, alıntılanan habere aktif link verilerek kullanılabilir. Ayrıntılar için lütfen tıklayın.