Din ile Ahlak İlişkisini Konuşmanın Zarureti: “Hacı” Adamdan Neyi Beklemek Gerekir?

Türk filmlerinin meşhur repliklerinden birisidir: Bakkalın ticarette söylediği yalan veya başka bir zaafı karşısında insanlar şaşkınlık yaşar, ahlaki sorunun nereden kaynaklandığını tahlil etmek yerine eldeki müspet değere bakarak şöyle derler: "Bir de hacı olacak!" Hacıların veya hocaların ahlaki zaafları insanlarda öteki insanlara göre daha derin kırılmalara yol açmış gibi görünür bu sözlerde. Daha doğrusu insanlar, hacılardan, dindarlığın formel ibadetlerini yerine getirenlerden iyi ahlak bekler; böyle bir ahlakı görmediklerinde ise haccın ne olduğunu biliyorlarmış gibi "Bir de hacı olacak!" derler. Bizim nesil böyle cümleleri istihza ile karşılamış; seküler zümrelerin bu yaklaşımlarında hem haccı bilmediklerini hem de haccı yüceltirken dini ve dindarlığı itham ettiklerini düşünmüş, böyle cümleleri alay konusu olarak anmıştır.

Vakıa insanlarda dine ve dindarlara karşı oluşan bu beklentiye saygı duymak gerekir. Çünkü kendisi dindar olsun veya olmasın bir insanın dindarlardan iyi ahlak bekliyor olmasının kınanacak bir yanı yoktur. Dindar insan öteki insanlar için bir güven kapısı olmalıdır; insanlar "Gitmesek de gelmesek de o köy bizimdir." fehvasınca dini, umut alanı olarak kalplerinde taşımalıdır. Lakin böyle bir beklentiyi biraz safça, insan davranışları hakkında yüzeysel bir değerlendirme, ahlakın toplumda ve bireyde hangi süreçlerde oluştuğu hakkında dikkat zafiyeti olarak görmek gerekir. Ahlak bir ibadetle ortaya çıkamayacak kadar kapsamlı ve meşakkatli bir alandır.

"Bir de hacı olacak" cümlesi zamanla yaygın bir hükme dönüşmüş, dindar olsun veya olmasın insanların ortak kanaati hâline gelmiştir. Namaz kılan, hac yapan, oruç tutan insan ahlaklı olmalıdır şeklindeki beklentiler, mütedeyyin insanların da günümüzdeki ortak fikridir. Bu yaklaşım, ibadet ile ahlak arasında zaruri bir ilişki varsayarak ahlakı bazen ibadetin ve dindarlığın gayesi, bazen de neticesi ve "lâzım-ı gayr-ı mufârıkı" (ayrılmaz bir parçası) saymaktan kaynaklanır. Daha geriye gidersek büyük düşünürler de bu meseleyi benzer şekilde ele almış; Müslüman düşüncenin temel konularından birisini teşkil eden iman ile amel ilişkisi, aynı zamanda iman ve ahlak ilişkisi sorunu olarak tartışılmıştır. Modernleşme süreciyle birlikte İslâm toplumunda oluşan "değersizlik" fikri, Müslüman aydınlarda bilimsellikten büsbütün uzak bir tarih ve toplum analizi intaç etmiş (doğurmuş); aydınlar bu büyük buhrandan çıkma yollarını aramış, yaşanan sorunun dinden kaynaklanmadığını göstermek üzere "İslâm'ın yükselen çağları" tezine sarılmışlardır. Teoriye göre İslâm insanlara güçlü bir inanç ve düşünce kazandırmış; bu ana fikir ekseninde büyük bir asabiyede birleşen Müslüman topluluklar tarih sahnesine çıkmış, tarihin istikametini değiştirecek şekilde bir medeniyet inşa edebilmişlerdir. Bu dönem İslâm'ın bir din olarak yaşandığı, ahlak ürettiği ve bilim inşa ettiği dönem olarak tebcil edilmiştir (yüceltilmiştir). Müslüman dünyasının geri kalması ise sadece bilim, teknik ve temeddünde (medenileşmede) geri kalmak değil, aynı zamanda dindarlıkta da geri kalmak demekti.

Bu iddia, oldukça sorunlu bir yaklaşım olmanın ötesinde Müslüman aydınların iddialarını temellendirmek üzere başvurdukları argümanlar açısından da çelişkiliydi. En yaygın yaklaşımlardan birisi "sünnetullah", "âdetullah" vb. terimlerle anlatılmak istenen "Allah'ın düzenine uymak" ile "dindarlık" arasında kurulan zaruri ilişkiydi. Allah âleme düzen koymuşsa; düzenin yasalarını keşfetmek, onlara uymak, onların gereğiyle iş yapmak en az namaz kılmak, oruç tutmak kadar önemli olduğu gibi namaz kılmanın ve oruç tutmanın insanda oluşturması gereken ahlak ve akıl da bunu istilzam etmeliydi (gerektirmeliydi). Âlemin yasaları ilahi kelamla birlikte Allah'ın ikinci dili ve konuşmasıydı. Müslüman aydınlara göre geçmiş asırlarda bu irtibat tesis edilmiş, bunun neticesinde büyük bir medeniyet inşa edilmiş, büyük ahlakçılar yetişmiş, menkıbelerde anlatıldığı üzere toplumun her bireyinde ortaya çıkabilecek şekilde yüksek ahlak ile mücehhez bir toplum ortaya çıkmıştı. Binaenaleyh İslâm toplumu geri kaldığında sadece bilim, teknik ve ahlakta geri kalmış olmadı; aynı zamanda dinden uzaklaşarak Tanrı'nın gazabına müstahak oldu.

Bu düşünceler bilimsel bir araştırmaya veya soğukkanlı tahlillere dayanmasa bile tamamen yabana atılabilecek iddialar değildi; sığ ve basit iddialardı lakin bir değer taşıyordu. En azından dinde ahlakla ilgili referanslar; dindarlığın ahlak, ahlakın ise değerli bir hayat ve temeddün inşa edeceği izlenimi oluşturur. Bu nedenle günümüzde bu beklenti artık sadece Yeşilçam filmlerindeki repliklerde kalmamış, birçok Müslüman için ahlak dindarlığın gayesi olarak kabul edilmiştir.

Ahlakı dindarlığın gayesi saymak; dindarlık ve iyi insan olmak ilişkisi veya insan kalbinin temizliği vb. gibi kadim düşüncelere dayanır. Mesela sufiler arasında ibadetin ahlak nedeniyle eleştirildiği sözleri hatırlamak gerekir. Yunus'un "Bir kere gönül kırdı isen, kıldığın namaz değil" cümlesi böyle bir kabule dayanır. İnsan namaz kılıyorsa başkasını kırmamalıdır, başkasına zarar vermemelidir, güzel ahlak sahibi olmalıdır vs. Bazı hadis-i şeriflerin üstünkörü okunması da böyle bir kanaate götürebilir. Burada namazın zikredilmesinin bir anlamı vardır çünkü namaz, ilahi kelamda "özne" olarak zikredilen ibadetlerden birisidir: "Namaz taşkınlıktan alıkoyar", "Namaz mı (bana putları inkârı) emrediyor?" gibi ayet-i kerimeler, ahlakı namazın gayesi gibi anlamaya yol açabilir. Hadis-i şeriflerde bilhassa oruçla ilgili zikredilen ifadeler, orucun bir özne gibi insanı ahlaklı kılmasını anlatır. O zaman dindarlığı teşkil eden ibadetlerden ahlaki bir beklenti, bir meşruiyete sahiptir; bunu kabul etmek gerekir. Böyle bir beklenti tasavvuf tarihinde öyle bir noktaya varmıştır ki sufi olduğunu söyleyen bazı insanlar, ibadeti aşılması gereken bir iş, ahlakın vasıtası olarak görme eğiliminde olmuştur: Ahlaka ulaşınca ibadet anlamını yitirir veya ikincilleşir (ibâhîlik).

Peki böyle bir beklenti üzerinden toplumsal bir teori, bir ahlak düzeni oluşturmak mümkün müdür? Dindarlık gerçekten de bir kamu düzeninin referans noktası olarak kabul edilebilir mi? Din ile ahlakı ayırmadan ahlakın bütün alanlardaki yükünü dindarlığa yüklemek sonuç verebilecek akıllıca bir hareket olabilir mi? Dindarlığın 'kamu düzeni' hâline gelebilecek bir ahlakı hangi yollarla ve araçlarla üretebileceği konusu hem geçmişte hem günümüzde cevabı ciddiyetle tartışılmayan bir soru olarak kalmış, zihinsel bir tembellikle geçiştirilmiştir. Dedik ki geçmişte bu beklenti bazı sufi zümrelerde 'ibâhîliğe' yol açmış, 'Sünni tasavvuf' diye isimlendirdiğimiz dönem bu sorunu aşmak üzere gayret göstermişti. Günümüzde ise dindarlığa, toplumsal ve bireysel ahlak üzerinden meşakkatli bir yük yüklenmiş; beklenti karşılığını bulamayınca iş bir ithama dönüşmüştür. O zaman şu sorunu tartışmak gerekir: Ahlak, kamu düzeni, kamusal ahlak; bireysel ibadetlerin ve dindarlığın herhangi bir şekilde gayesi veya çeşitli yollarla inşa edebileceği bir amaç olabilir mi?

Sorunun makul cevabı hiç kuşkusuz "hayır" olacaktır. Çünkü ahlakın kökeni, muhtevası, oluşma süreci, bozulma nedenleri vb. ile dindarlık çok az yerde kesişebilir. Meseleyi dindarlıkla ilişkilendirmek, hatta özdeşleştirmek; bir toplumun ahlak meselesini hiç ciddiye almamak demek, sonuçsuz bir yola girmek demektir.

Ahlak ve din ilişkisini konuşmaya devam edeceğiz.

Ekrem Demirli

Yasal Uyarı: Yayınlanan köşe yazısı/haberin tüm hakları Turkuvaz Medya Grubu’na aittir. Kaynak gösterilse veya habere aktif link verilse dahi köşe yazısı/haberin tamamı ya da bir bölümü kesinlikle kullanılamaz.
Ayrıntılar için lütfen tıklayın.