Nizamülmülk ve Tacülmülk Arasında Neler Yaşandı?
Büyük Selçuklu İmparatorluğu'nun iki önemli devlet adamı Nizamülmülk ve Tacülmülk arasındaki siyasi rekabet, devlet merkezindeki güç dengelerini değiştiren kritik bir sürece işaret ediyordu. İdari kadrolardaki farklı yapılanmalar ve yönetim anlayışları ekseninde şekillenen bu çekişme, dönemin çalkantılı siyasi atmosferinde derin izler bıraktı. İki güçlü bürokratın yollarının kesiştiği bu dönüm noktası, Selçuklu idari tarihinin en çok tartışılan ve imparatorluğun geleceğini etkileyen gelişmelerinden biri olarak kayıtlara geçti.
◼ Büyük Selçuklu İmparatorluğu'nun en çalkantılı dönemlerinden birinde sahneye çıkan Ebü'l-Ganaim Tacülmülk İbn Darüst, köklü bir Fars vezir ailesinin mensubu olarak 1046 yılında Fars bölgesinin Ağlebuye kasabasında dünyaya geldi. Gençlik yıllarında ailesinden öğrendiği inşa ve katiplik sanatında gösterdiği maharet, onun devlet bürokrasisinde hızla yükselmesine zemin hazırladı.
◼ Dönemin nüfuzlu kumandanlarından Serheng Savtegin'in hizmetine girerek Kirman, Fars ve Irak coğrafyalarında çeşitli idari görevler üstlenen Tacülmülk, Savtegin'in Sultan Melikşah'a yönlendirdiği liyakat övgüleri neticesinde saraya intisap etti. Sultanın hazine idaresi, saray teşkilatı, şehzadelerin eğitimi ve mühim idari işler kısa sürede onun sorumluluğuna verildi, bu durum onun devlet merkezindeki konumunu perçinledi.
◼ Sultan Melikşah'ın saltanat yıllarında Büyük Selçuklu bürokrasisi, köklü bir yapılanmaya giden kudretli vezir Nizamülmülk'ün ve onun Horasanlı kadrolarının mutlak hakimiyeti altındaydı. Devletin mali ve idari kilit noktalarını elinde tutan Nizamülmülk karşısında, Fars kökenli olmasına rağmen kendi siyasi istikbali için Iraklı ve saray çevresindeki muhalif unsurlarla ittifak kuran Tacülmülk güçlü bir alternatif odağı oluşturdu.
◼ Terken Hatun ile kurduğu yakın siyasi ortaklık, onun saray içerisindeki nüfuzunu katbekat artırdı. Nizamülmülk'ün devlet kaynaklarını dervişlere ve fakihlere aktarmasını ustaca bir manipülasyonla sultanın gözünde eleştiri konusu yapan Tacülmülk, "Bu parayla devasa bir ordu kurulsa İstanbul bile fethedilirdi" argümanıyla Melikşah'ın tereddüde düşmesini sağladı.
Terken Hatun kimdir?
Batı Karahanlı hükümdarı İbrahim Tamgaç Han'ın kızı ve Sultan Melikşah'ın güçlü eşi olan Terken Hatun; küçük yaştaki oğlu Mahmud'u tahta geçirmek amacıyla Nizamülmülk ve Berkyaruk'a karşı yürüttüğü kararlı, siyasi ve hırslı iktidar mücadeleleriyle tanınan dönemin en nüfuzlu hatunlarından biridir.
◼ Sultan Melikşah ile yılların vefalı veziri Nizamülmülk arasındaki güven bağı, bu yoğun entrikalar ve vilayet atamalarındaki yetki çatışmaları neticesinde zedelenmeye başladı. Melikşah'ın vezirine yönelik sert uyarıları ve ardından İsfahan'dan Bağdat'a doğru başlattığı seyahat, dönemin dengelerini altüst etti.
◼ Bu yolculuk sırasında, Nihavend yakınlarında bir Batıni fedaisinin hançeriyle hayatını kaybeden Nizamülmülk'ün ölümü, dönüm noktası niteliğindeydi. Tarihi kaynaklar, bu suikastın arkasındaki azmettiriciler arasında Tacülmülk'ün adını da zikretmektedir; nitekim onun bu olaydan sonra hızla vezir makamına getirilmesi, bu şüpheleri güçlendiren en somut delil olarak değerlendirilmiştir.
Selçuklu'nun başarılı veziri Nizamülmülk'ün Haşhaşilerle mücadelesi
◼ Nizamülmülk'ün ardından vezaret makamına oturan Tacülmülk, Bağdat'a varıldığında Halife Muktedi-Biemrillah ile sultan arasında yaşanan krizde arabuluculuk rolü üstlendi. Halifenin şehri derhal terk etmesi yönündeki baskıyı, Tacülmülk'ün diplomatik müdahalesiyle on günlük makul bir süreye çıkaran süreç yönetimi onun idari tecrübesini ortaya koydu.
◼ Ancak bu olayların hemen ardından avlanırken hastalanan Sultan Melikşah'ın 18 Kasım 1092'de ani ve şüpheli ölümü, Selçuklu İmparatorluğu'nu büyük bir idari boşluğa ve taht krizine sürükledi.
◼ Sultanın vefatının ardından Terken Hatun ile birlikte hareket eden Tacülmülk, altı yaşındaki küçük şehzade Mahmud'un sultan ilan edilmesi için yoğun bir siyasi ve mali kampanya yürüttü. Askerlere ve emirlere dağıtılan milyonlarca dinar ile zemin oluşturan Tacülmülk, halifenin öne sürdüğü katı şartları kabul ederek yönetimin lideri konumuna geldi.
◼ Ancak bu durum, tahtın hakiki varisi olarak görülen ve Nizamülmülk'ün sadık gulamları ile Rey valisinin desteğini arkasına alan Sultan Berkyaruk ile kanlı bir iktidar mücadelesini kaçınılmaz kıldı. Terken Hatun ve Tacülmülk'ün ordusu, Berucird yakınlarında Berkyaruk'un kuvvetleri karşısında mağlup oldu.
İLGİNİZİ ÇEKEBİLECEK DİĞER MAKALELER
