Amerika hakkında yazılan ilk kitap "Tarihi Hindi Garbi" nasıl bir eserdir?
Amerika'nın isminin ilk defa; İbrahim Müteferrika tarafından yayınlanan ve sadece 500 adet basılan Tarihi Hindi Garbi isimli kitap sayesinde duyulduğunu biliyor muydunuz? Ya da bu kitabın Türkiye'de basılan ilk resimli kitap olduğunu? Türkiye'de basılmış dördüncü ama içerisinde çizimler bulunan ilk kitap olan bu eser, Amerika ile Batı Hint Adaları'nın sakinleri ile yine buralarda yaşayan hayvanlar ve bitki örtüsü hakkında bilgi veriyor. Sizler için "Tarihi Hindi Garbi nasıl bir eserdir?" kısaca derledik.
Önceki Resimler için Tıklayınız
Mehmed Suûdî Efendi eserinde deniz yollarını keşfeden Avrupalıların Amerika ve Hindistan kıyılarına ve Hürmüz'e yerleştiklerini, İslâm ülkelerini sıkıştırıp ticaretlerine zarar verdiklerini, büyük maddî faydalar sağlayacak olan bu işin Osmanlı Devleti tarafından da kolayca yapılabileceğini, Süveyş'te kurulacak bir filo ile Avrupalıları Hint denizlerinden uzaklaştırmanın mümkün olacağını ve Süveyş Kanalı'nın açılması halinde "Hint ve Sind limanlarını zabt ile küffârı tard ve ora nefâis-i emtiasının kolayca pâyitahta îsâlinin kabil olacağını" söyleyerek, uzağı gören bir Osmanlı aydını olduğunu göstermiştir.
Onun iyi bir şair olduğu da Kınalızâde Hasan Çelebi ile Nev'îzâde Atâî'nin örnek verdikleri Suûdî mahlaslı şiirlerinden anlaşılır. Kâtib Çelebi, Mehmed Suûdî Efendi'nin bilimlerin tasnifiyle ilgili Ravżatü'l-ʿulûm ve devḥatü'l-fühûm adını taşıyan bir eserinin daha bulunduğunu ve müellifin onu da III. Murad'a takdim ettiği söylenir.
Tarih-i Hind-i Garbi'de keşifler abartılı bir şekilde olayların kronolojik sıralamasına önem verilmeden anlatılır. Coğrafi anlatımlarda bir bütünlük yoktur. Örneğin; Afrika ve Cape of Good Hope'nin (Ümit Burnu) çevresine yapılan seferlerle ilgili bilgi aktarırken birden 1525'te yapılan Borneo, Zamboanga, Mindanao ve Maluku gibi şimdilerde modern Endonezya ve Filipinlerin bir parçası olan ada keşiflerini anlatmaya geçmektedir.
Kitap üç bölümden meydana gelir. Birinci bölüm ikinci bölüme kısa bir giriş niteliğindedir. Bu nedenle aslında kitabın iki ana bölümden oluştuğu söylenebilir. İlk bölümde Mehmed Suudi Efendi dünyanın yaratılışını, evrenin yapısını ve dört elementin özelliklerini kısaca tanımlar. Ardından dünyanın ve yedi iklimin (Ekalim-i Seba) coğrafi tanımıyla devam eder. Bu bölüm de yeni dünyanın tanımıyla ilgili Mehmed Suudi'ye ait gözlemler bulunmaktadır. Giriş bölümünde o dönemde yazılmış eserler hakkında bilgiler mevcuttur. Seydi Ali Reis'in Mirat-ül Memalik (Memleketlerin Aynası). Ali Ekber tarafından yazılmış ve Muhteşem Süleyman'a ithaf edilen önemli bir coğrafi eser İslam-ül İbad Fi Alamet Bilad (şehirlerin uzaklıklarına) ilişkin bilgiler vermektedir. Çin'den Fas'a uzanan ülkelerle İstanbul arasındaki uzaklıkları kaydetmiştir.
Tarih-i Hind-i Garbi'nin diğer bölümünde ise Yeni Dünyanın (Amerika Kıtasının) coğrafi tanımı yapılmıştır. Yeni Dünyanın bitki örtüsü, insanları, insanların örf ve adetleri, hayvanlarının özelliklerine ilişkin bilgiler verilmiştir. Örneğin, Yeni Dünyanın ülkeleri ve adaları tanımlanırken (Meksika, Nikaragua, Peru, Küba, Haiti, Porto riko, San Juan, Cebu) coğrafi konumları, maden rezervleri, dini inanışları, iklimine ilişkin bilgiler bulunmaktadır. Yeni Dünyanın bitki örtüsünden bahsedilirken Mısır, Kabak gibi meyvelerin varlığından bahsedilmekte ve dut ağaçlarının Margarita Adası'nda bol miktarda bulunduğuna dair açıklamalar yer almaktadır. Yeni Dünyada hayvan olarak; yarasa, ağaçkakan, inek, Hind Tavuğu (papağan) bulunduğu ve Santa Marta da yerlilerin yediği muazzam büyüklükte karıncaların varlığından bahsedilmektedir. Yeni Dünya insanlarının coğrafi bölgelere göre farklı özellikler gösterdiği açıklanmıştır. Örneğin, Hispanyola adasındaki insanların kestane renkli tene ve uzun saça sahip oldukları; Santa Marta da ise kadınların İspanyollardan daha iri ve iyi okçu oldukları anlatılmıştır.
Eserde Avrupalıların, Amerika, Hindistan ve Basra Körfezine yerleşmek sureti ile İslam dünyasını tehdide başladıklarını ve İslam ticaretini ele geçirdiklerini söyler. Bu müellif, Avrupalılara karşı Süveyş'te yeni bir donanma kurmayı, Süveyş'i Akdeniz'e bağlayan bir kanal açılmasını, kudretli bir filo göndererek padişahın Hint ve Sind limanlarını ele geçirmek sureti ile küffarı buradan uzaklaştırmasını teklif eder.
"Allah'a şükürler olsun ki, söz konusu adalarda pek çoğuna İslam güneşinin ışıkları ve şeriat ayının parıltılara ulaşıp Osmanlı Devleti'nin hâkimiyeti altına girmiştir. Ve bizim ordularımız onları muhakkak yenecektir ayetine uygun olarak Osmanlı Devleti'nin inançlı yiğitlerinin gayretleri ile her tarafa İslam yayılmıştır. Bundan sonra şu anda inançsızlık karanlığı ile dolu olan diğer adaların ve bölgelerinde hidayet nurları ile aydınlanması ve İslam'ın hükümleri ile güzelleşmesi şanı yüce ve nimeti bol Allah'a yalvarılır." sf.107
Kaynaklar: TDV İslam Ansiklopedisi, Cevat İzgi; 16. Yüzyılda Sıra Dışı Bir Eser: Tarih-i Hindi Garbi, Yunus Kırmaci; Niksarlı Coğrafyacı Mehmed Suudi Efendi ve Tarih-i Hind-i Garbi, Mehmet Temir, Eren Yürüdür; Murat Bardakçı, Biz, Amerika'yı önce bu kitaptan öğrendik,2010.
