Arama

Trigonometri ilminin kurucusu Ebu'l Vefa el-Buzcani

─░slam alimleri as─▒rlar boyunca din ilimlerinin yan─▒nda di─čer bilimlerle de yak─▒n ili┼čkiler kurmu┼č ve kendilerini geli┼čtirmi┼člerdir. Avrupa'daki bilimsel hadiseler M├╝sl├╝man alimlerin ├žal─▒┼čmalar─▒ neticesinde vuku bulmu┼čtur. Peki, ─░slam matematik ve astronomi alimlerinin ├Ânde gelenlerinden olup h├ósib lakab─▒yla da tan─▒nan ve trigonometri ilminin kurucusu olan Ebu'l Vefa el-Buzcani'yi ne kadar tan─▒yoruz?

­čö╣ Ba─čdat'tan Kurtuba'ya ve oradan Semerkand'a kadar b├╝t├╝n ┼čehir merkezlerinde say─▒s─▒z k├╝t├╝phanelerin ve binlerce ilim adam─▒n─▒n on binlerce ├Â─črenci okuttu─ču herkes taraf─▒ndan bilinir.

­čö╣ Beyt├╝'l-hikme i├žinde ve d─▒┼č─▒nda yeti┼čen ilim adamlar─▒n─▒n en me┼čhur olanlar─▒ndan Huneyn ─░bn Ishak ba┼čta olmak ├╝zere Sabit ─░bn Kurre, Muhammed ─░bn Musa el-Harezmi, el-Battanî, Ebu Bekr er-Razî, Ebu'l-Vefa el-Buzcanî, ─░bn Sina, el-Birûnî ve sayamayaca─č─▒m─▒z kadar ├žok ilim adam─▒ b├╝t├╝n d├╝nyay─▒ ayd─▒nlatacak ilmi ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒ ger├žekle┼čtirmi┼č ve Avrupa ayd─▒nlanma ├ža─č─▒na zemin haz─▒rlam─▒┼člard─▒.

­čö╣ Bu ├Ânemli isimlerin i├žinde trigonometri ilminin kurucusu olan Ebu'l-Vefa el-Buzcanî, ─░sl├óm matematik ve astronomi ├ólimlerinin ├Ânde gelenlerinden olup "m├╝hendis" ve "h├ósib" lakaplar─▒yla da tan─▒n─▒r. Horasan'da Herat'la Nî┼č├óbur aras─▒nda yer alan Bûzc├ón kasabas─▒nda 1 Ramazan 328'de (10 Haziran 940) do─čdu ve 388'de (998) Ba─čdat'ta ├Âld├╝; baz─▒ kaynaklarda ├Âl├╝m tarihi 387 (997) olarak ge├žer.

­čö╣ Ebu'l-Vefa el-Buzcanî, matematik alan─▒nda temel bilgileri amcas─▒ Ebû Amr el-Mug─üzilî ve day─▒s─▒ Ebû Abdullah Muhammed b. Anbese'den ├Â─črendi. Daha sonra Ba─čdat'a giderek devrin tan─▒nm─▒┼č ├ólimlerinin yan─▒nda tahsilini tamamlad─▒ ve Ba─čdat'ta ders vermeye, matematik ve astronomi alan─▒nda ara┼čt─▒rmalar yapmaya ba┼člad─▒. ├ľzellikle rasatlar─▒n─▒n ├žo─čunu burada B├╝veyhî emîrlerinden ─░zz├╝ddevle Bahtiy├ór b. Muizz├╝ddevle d├Âneminde ger├žekle┼čtirdi.

End├╝l├╝sl├╝ M├╝sl├╝man bilim insanlar─▒ ve bulu┼člar─▒

­čö╣ Bu konuda g├Âr├╝┼člerinden faydalanmak i├žin Bîrûnî ile mektupla┼č─▒yordu; bu s─▒rada Bîrûnî'nin H├órizm'de, Eb├╝'l-Vef├ó'n─▒n Ba─čdat'ta g├Âzledikleri birk├╝s olay─▒n─▒n rasat sonu├žlar─▒n─▒ kar┼č─▒la┼čt─▒rm─▒┼člard─▒. Ayr─▒ca Bîrûnî baz─▒ eserlerinde onun rasatlar─▒ndan s├Âz etmi┼čtir. Eb├╝'l-Vef├ó'n─▒n, ├ža─čda┼č─▒ olan Ebû Ali el-Hubûbî ile de mektupla┼čt─▒─č─▒ ve Hubûbî'nin ├╝├žgenlerin alan─▒n─▒ bulma konusunda ondan baz─▒ form├╝ller istedi─či bilinir.

­čö╣ ─░bn Hallik├ón'a g├Âre Eb├╝'l-Vef├ó me┼čhur bir matematik├židir (h├ósib) ve ayr─▒ca geometri ilminde de ├Âzellikle kiri┼člerle ilgili yeni ve benzeri g├Âr├╝lmemi┼č bulu┼člar─▒n sahibidir. Kem├óleddin ─░bn Yûnus da onu geometriyi en iyi bilen ├ólimler aras─▒nda g├Âsterir.

­čö╣ Her ne kadar trigonometriyle ilk defa Me'mûn devri ├ólimlerinden Habe┼č el-H├ósib el-Mervezî ilgilenmi┼čse de bu konuyu sistematik bir ilim dal─▒ haline getiren Eb├╝'l-Vef├ó'd─▒r.

­čö╣ Bu husustaki ├žal─▒┼čmalar─▒ aras─▒nda trigonometri teoremlerinin ilk ispatlar─▒n─▒ vermi┼č, "z─▒l" ad─▒ alt─▒nda tanjant─▒, "kutr-─▒ z─▒l" ad─▒yla sekant─▒ tarif etmi┼č ve trigonometrik fonksiyonlar─▒n yay─▒n fonksiyonu olarak 15 dakikal─▒k ad─▒mlarla hassas cetvellerini ger├žekle┼čtirmi┼čtir.

M├╝sl├╝man alimlerin bilim tarihine y├Ân veren uzay ├žal─▒┼čmalar─▒

­čö╣ Baz─▒ k├╝resel ├╝├žgen problemlerinin ├ž├Âz├╝m├╝ i├žin de ├že┼čitli metotlar geli┼čtirmi┼čtir. B├╝y├╝k harfler a├ž─▒lar─▒, k├╝├ž├╝k harfler kenarlar─▒ ve A dik a├ž─▒y─▒ g├Âstermek ├╝zere bir k├╝resel dik ├╝├žgende -tgctgC = sin b, -tgbtgB = sin c e┼čitliklerini bulmu┼čtur. Bunlar─▒n yan─▒nda e─čik a├ž─▒l─▒ k├╝resel ├╝├žgenler i├žin sin├╝s teoremini de ispat etmi┼čtir. Parabol├╝n nokta nokta ├žizimi i├žin yeni bir metot geli┼čtiren Eb├╝'l-Vef├ó'n─▒n ayr─▒ca geometrik ├žizimlerle ilgili k─▒smen Hint modellerine dayanan baz─▒ ├Ânemli ├žal─▒┼čmalar─▒ da vard─▒r.

­čö╣ Pergelin bir tek a├ž─▒kl─▒─č─▒yla daire i├žine kare ├žizimini ve verilen bir kare i├žine e┼čkenar ├╝├žgen ├žizimini ilk defa Eb├╝'l-Vef├ó yapm─▒┼čt─▒r. Ayr─▒ca d├╝zg├╝n ├žoky├╝zl├╝ler problemiyle u─čra┼čm─▒┼č, yedi ve dokuz kenarl─▒ d├╝zg├╝n ├žokgenlerin yakla┼č─▒k ├žizimlerini vermi┼čtir. Onun cebir ve denklemler teorisine de ├že┼čitli katk─▒lar─▒ vard─▒r ve ├Âzellikle x4 + px³ = r denkleminin ├ž├Âz├╝m├╝n├╝ iki parabol├╝n ara kesitini alarak bulmas─▒ dikkat ├žekicidir.

2024 Fikriyat. T├╝m haklar─▒ sakl─▒d─▒r.
B─░ZE ULA┼×IN