Fatma Aliye Topuz: Türk Edebiyatının İlk Kadın Romancısı ve Kadın Hakları Savunucusu

◾ "Muhadarat", "Udi", "Ref'et", "Enin", "Levayih-i Hayat", "Nisvan-ı İslam" ve "Ahmet Cevdet Paşa ve Zamanı" başta olmak üzere çok sayıda eser kaleme alan Topuz, edebiyatçı kimliğinin yanı sıra kadınların eğitim hakkı ve toplumsal hayattaki konumuna ilişkin görüşleriyle de döneminin öne çıkan aydınları arasında yer aldı.

◾ Son devir Osmanlı devlet adamlarından hukukçu ve tarihçi Ahmed Cevdet Paşa ile Rabia Adviye Hanım'ın en büyük kızı olan Fatma Aliye Topuz, 22 Ekim 1862'de İstanbul'da dünyaya geldi. Küçük yaşta okuma yazmayı öğrenen Topuz, ağabeyi Ali Sedat Bey için tutulan hocaların derslerini takip ederek kendisini geliştirdi.

◾ Babasının görevleri dolayısıyla bulunduğu Halep, Şam, Beyrut ve Yanya'da eğitimini sürdüren Topuz, Fransızca ve Arapçayı iyi derecede öğrendi. Matematik, tarih, felsefe ve edebiyat alanlarında da özel eğitim aldı. "Bir Hanım" mahlasıyla yayınlanan çeviri, edebiyat çevrelerinde ilgi gördü.

◾ Fatma Aliye Topuz yazı hayatına, George Ohnet'in "Volonte" adlı romanını "Meram" adıyla Fransızcadan Türkçeye çevirerek başladı. "Bir Hanım" mahlasıyla yayınlanan çeviri, dönemin edebiyat çevrelerinde ilgi gördü ve genç yazarı kısa sürede tanınan isimlerden biri haline getirdi.

◾ Çevirisiyle Ahmed Midhat Efendi'nin de dikkatini çeken Topuz, onunla mektuplaşmaya başladı. Ahmed Midhat Efendi, kendisini manevi kızı olarak kabul etti ve yaşamını konu alan "Bir Muharrire-i Osmaniyye'nin Neş'eti" adlı monografiyi kaleme aldı. Topuz, 8 Ekim 1890'da yayınlanan "Sürat: Eiler'in Prensese Yirmi Birinci Mektubu" başlıklı yazısıyla ilk kez kendi adını kullanarak yayın hayatında gerçek kimliğiyle yer aldı.

◾ Türk edebiyatının ilk kadın romancısı olarak anılmaya başladı. Ahmed Midhat Efendi ile 1891'de "Hayal ve Hakikat" adlı romanı kaleme alan Topuz, aynı yıl yayımlanan "Muhadarat" ile Türk edebiyatının ilk kadın romancısı olarak anılmaya başladı.

◾ Romanlarında kadınların birey olma mücadelesini, evlilik kurumunu, ekonomik bağımsızlığı ve toplumsal hayattaki yerini işleyen Topuz, "Ref'et", "Udi", "Enin" ve "Levayih-i Hayat" adlı eserlerinde güçlü kadın karakterlere yer verdi. Usta yazar, makalelerinde kadınların eğitim hakkını savundu, bilim ve eğitimin kadın erkek ayrımı gözetilmeksizin herkes için erişilebilir olması gerektiğini vurguladı. Mahasin, Ümmet ve İnkılab gibi gazete ve dergilerde yayımlanan yazılarında ise Topuz, İslamiyet'in kadınların eğitimini engellemediğini dile getirdi.

◾ Sosyal sorumluluk faaliyetleriyle de öne çıktı. Edebiyat alanındaki çalışmalarının yanı sıra sosyal sorumluluk faaliyetleriyle de öne çıkan Topuz, 1897 Türk-Yunan Savaşı'nın ardından şehit ve gazi ailelerine yardım amacıyla Cem'iyyet-i İmdadiyye'nin kuruluşunda yer alarak Hilal-i Ahmer Cemiyeti'nin ilk kadın üyeleri arasında bulundu.

◾ Fatma Aliye Topuz, Trablusgarp ve Balkan savaşlarında yürütülen yardım faaliyetlerine katkıları dolayısıyla madalyayla ödüllendirildi. Çeşitli şiirler de kaleme alan Topuz'un eserleri ve yazıları, yurt dışında da ilgi gördü. Bazı eserleri Fransızca ve Arapçaya çevrildi. Biyografisi ve eserleri, 1893'te Chicago'da düzenlenen Dünya Kadın Kütüphanesi Sergisi ve Kataloğu'nda yer aldı.

◾ Sağlık sorunları nedeniyle 1924'ten sonra yazı hayatından uzaklaşan Fatma Aliye Topuz, 13 Temmuz 1936'da İstanbul'da hayatını kaybetti ve Feriköy Mezarlığı'na defnedildi. Topuz'un adı Beyoğlu ve Çankaya'da birer sokağa verildi, portresi 2009'da tedavüle çıkarılan 50 Türk lirası banknotun arka yüzünde yer aldı.