Arama

Müslüman alimlerin çalışmalarında psikolojik boyutlarıyla "irade"

Pek çoğumuz, yapmamız gereken bir dizi işi nihayete erdirme konusunda oldukça zorlanıyoruz. Özellikle planlamanın olmaması, zamanın verimli kullanılamaması gibi sebepler, bu durumu daha da başa çıkılmaz hale getiriyor. Yaşamımız boyunca pek çok şey bize öğretilse de davranışlarımızı nasıl yönlendireceğimiz konusunda herhangi bir eğitim almıyoruz. İrade, tam da bu noktada devreye giriyor. Müslüman âlimlerin irade ile ilgili çalışmaları, çağdaş psikolojinin de ulaştığı en son boyutu ifade ediyor. Peki, Gazzali, Farabi ve İbn-i Sina irade hakkında ne söylüyor?

  • 1
  • 12
İRADE NEDİR?
İRADE NEDİR?

İstemek, dilemek anlamına gelen irade, terim olarak "nefsin yapılması gerektiğine hükmettiği bir işi, bir amacı gerçekleştirmeyi istemesi, ona yönelmesi" olarak tanımlanabilir.

İslam âlimi Fahreddin er-Râzî, bu konuda filozofların açıklamalarından genel bir tanım çıkarmış ve iradeyi şöyle açıklamıştır: Bir fiilin yapılmasında tamamen veya büyük ölçüde fayda bulunduğuna dair bizde bir kanaat uyandığında içimizde onu elde etme yönünde bir eğilim.

📌 Râgıb el-İsfahânî ise iradeyi arzu, ihtiyaç ve ümitten meydana gelen bir güç olarak açıklar.

  • 2
  • 12
KUR’AN-I KERİM’E GÖRE ‘İRADE’
KUR’AN-I KERİM’E GÖRE ‘İRADE’

Ayetlerin önemli bir kısmında ilâhî iradenin mutlak, özgür ve önüne geçilemez olduğu, dolayısıyla kulun iradesini sınırladığı*; hayır veya şer olarak olup biten her şeyin Allah'ın iradesi istikametinde gerçekleştiği**; fakat O'nun iradesinin mutlaka amaçlı, anlamlı, hikmetli ve âdil olduğu, kulları için asla zulmü, kötülüğü ve meşakkati murat etmediği*** bildirilir.

* : Bakara 253; Rad 11; Ahzâb 17

** : Enâm 125; İsrâ 16; Cin 10

** : Bakara 26, 185; Âl-i İmrân 108; Mü'min 31

  • 3
  • 12
İNSANIN İRADESİ NE ANLAMA GELİR?
İNSANIN İRADESİ NE ANLAMA GELİR?

Ahlâkî muhtevalı ayetlerde insanın iradesinde serbest olduğu belirtilmekte*, bundan dolayı onun iyi şeyleri istemesinden de kötü şeyleri istemesinden de** söz edilmektedir.

Ancak, insan iradesinin Allah'ın sonsuz derecede özgür iradesi tarafından sınırlandırıldığı ve insanın Allah izin verdiği ölçüde özgür olduğu bildirilmektedir. İnsan bütün eylemlerinde iradesini "Allah'ı isteme" veya "Allah'ın rızasını isteme" şeklinde tayin etmelidir.

* : Âl-i İmrân 145; İsrâ 18-19; Ahzâb 28-29

** : Enfâl 62, 71; Yûsuf 25; Hac 25

*** : Rûm 38-39; Ahzâb 29; İnsân 9

  • 4
  • 12
MÜSLÜMAN ÂLİMLER İRADEYİ NASIL ELE ALDILAR?
MÜSLÜMAN ÂLİMLER İRADEYİ NASIL ELE ALDILAR?

İshak bin Huneyn tarafından Süryanicesinden Kitâbü'n-Nefs başlığıyla çevrilen De Anima adlı eserin ortaya koyduğu nefsin güçleriyle ilgili teori, Müslüman âlimleri etkileyen bir çalışmadır.

Jules Payot'un İrade Terbiyesi kitabından 30 alıntı

  • 5
  • 12
ARİSTO’YA GÖRE ‘AKLA BAĞLI OLAN FİKRÎ BİR ARZUDUR’
ARİSTO’YA GÖRE ‘AKLA BAĞLI OLAN FİKRÎ BİR ARZUDUR’

İnsan nefsinde bunun karşılıkları bilici ve yapıcı güçlerdir. Nefsin hareket ettirici gücü arzudur, bunun şehvâniyye ve gadâbiyye şeklinde iki kolu vardır. Arzu insanı harekete geçiren dinamik ruhî eğilim olup istek, öfke ve iradeyi içine alır. Şevk ve irade birer arzu türünden ibarettir.

Buna göre irade akla bağlı olan fikrî bir arzudur; şevk ve şehvet ise duyum ve tahayyülden ileri gelir. Böylece Aristo'ya göre irade sonuçta aklın uygun gördüğü hedefleri istemekten ibarettir.

2021 Fikriyat. Tüm hakları saklıdır.
BİZE ULAŞIN