Osmanlı'nın son yıllarında şerbete alternatif olarak üretilen içecek: Gazoz

1938 yılı Ticaret Yıllığı'nda ise İstanbul'da gazoz fabrikası olarak dört isim yer alıyordu: G. Baslamacaoğlu'nun Sirkeci'deki Olimpos (ya da Olympos), Feriköy'deki Bomonti, sularıyla ünlü Büyükdere'deki Kocataş ve Demirkapı'daki Halim Hurşit'in Yalova gazoz fabrikaları. Türkiye'de 60'lı yılların ortalarına dek birçok ilde yerel olarak üretim yapan, adları yerli olan gazoz imalathaneleri bulunuyordu.

Sevilerek içilen gazozlar, edebiyatçı ve araştırmacıların da yazılarında yansımasını buldu. Ülkü Tamer, Yaşamak Hatırlamaktır kitabında çocukluğunun geçtiği Gaziantep'in sinemalarını anlatırken sözü gazozlara da getirir: "Gazozcuların başları kalabalık olurdu çoğu kere. Bir alıcı, yedi sekiz seyirci. Tekerlekli arabaların üstündeki buz kalıplarına yerleştirilmiş şişelerden birini kaldırırdı gazozcu, iyice sallar, sorardı: 'Caşar mı, caşmaz mı?' Alıcı, şişeyi süzerdi bir süre. Kapak açılınca gazozun taşıp taşmayacağını kestirmeye çalışırdı. 'Caşar.' Gazozcu da aynı görüşteyse, şişeyi bir daha sallar, yine sorardı: 'Caşar mı, caşmaz mı?' 'Caşmaz.' Gazozcu, öyle düşünmüyorsa, kapağı açardı. Gazoz taşarsa, alıcı beleşten içerdi gazozu. Taşmazsa parasını tıkır tıkır öderdi." Bilhassa sinemalarla özdeşen gazoz, araştırmacı Burhan Arpad'ın "Eski İstanbul Sinemaları" başlıklı yazısında da yer alır. Arpad, Şehzadebaşı'ndaki yazlık bahçeleri anlatırken, gösteri başlamadan dolaşan çocukların bağrışlarını hatırlar: "Otuz iki dişe trampet çaldırıyor gazoz…"

Gazozhane cenneti olan Beyoğlu'nda başlayıp kısa süre sonra Anadolu'ya yayılan ve her şehrin kendine özgü tatlarıyla üretilen gazoz markaları, 1964 yılında iki yabancı kola markasının pazara girmesiyle popülerliğini yavaş yavaş yitirmeye başladı. Fakat son yıllarda gazoz ve meyveli içecekler nostaljik bir değer kazanarak meydanlara geri döndü, günümüzde yaygın hale gelen gazozcular ve gazoz kafeleri bunlara örnek... Vefa semti, eski ve yeni birçok gazozun doluştuğu küçük bir dükkanda bozacının komşusu bir gazozcuya ev sahipliği yapıyor. Sevda Gazozcusu'nda 1913 senesinde üretilmeye başlanan Laçin Gazoz'dan tutun da 1936 yılında üretilmeye başlanan Adana Zaman Gazozuna kadar pek gazoz çeşidini bulabilmeniz mümkün. Kısacası, "buzz gibi gazozlar", şişe tasarımlarındaki özgünlük, isimlerindeki çekicilik ve bambaşka lezzetleriyle çağları aşarak yeniden raflarda boy göstermeye devam ediyor...