Sayıların harflerle dansı: Tarih düşürme sanatı
Ebced hesabı, sayıların harflerle dansıydı. Eski alfabemizde kullanılan her harfin bir sayı değeri vardı. Edebiyatımız da bu sistemi en iyi şekilde kullanmış; padişahların tahta çıkmaları ve ölümleri, şehzadelerin sünnet törenleri, önemli eserlerin yapılış tarihleri, fetihler gibi toplumu etkileyen olaylar "ebced" hesabı yardımıyla tarihe not düşürülmüştü. Usta şairler tarafından gelenekselleştirilen tarih düşürme sanatını sizler için inceledik.
Önceki Resimler için Tıklayınız
Rivayete göre ilk manzum tarih mısraını Fatih devri ulemasından Hızır Bey söylemiş. (Bilindiği üzere bu Hızır Bey 1 Rebiulevvel 810-863/6 Ağustos 1407-1458, 59 yıllan arasında yaşayan büyük bir Türk alim ve şairidir. Nasreddin Hocanın torunlarındandır. Fetihten sonra İstanbul'un ilk kadısı olur. Tazarruat adlı edebî şaheserin sahibi olan Sinan Paşa'nın babasıdır. Akaide dair Kaside-i Nuniyesi çok meşhurdur, İstanbul'un karşı yakasında geniş bir arazisi vardı ki bugün orası onun adına izafeten Kadıköy diye adlandırılır.)
Fatih Sultan Mehmed'in, fetihten önce yaptırmış olduğu bir cami için söylendiği zikredilen o mısra şöyledir:
Vezni: Fâilâtün mefâilün feilün
Okunuşu: Câmiun zîde umru men amereh.
Mânâsı: Bir cami ki yaptıranının ömrü ziyade olsun.
Ebced hesabıyla 850 hicri yılını gösteriyor ki İstanbul'un fethinden 7 sene önce demektir. Görüldüğü üzere bu ibare Arapça'dır.
Türk dili ile söylenmiş ilk manzum tarih olarak ise İstanbul'un fetih tarihi için söylenmiş şu mısra gösteriliyor:
Vezni: Fâilâtün fâilâtün fâilâtün fâilün
Ehl-i din İstanbul'u aldı cidâl ü ceng ile.
İstanbul'un fethi için ehemmiyetine binaen pek çok tarih söylenmiştir. (Âhirûn), (avn-i Hàlık), (küffara kıyamet) veya (kâfire kıyamet) (zıhî avn-i li'llah alındı Stanbûl),
Yensuruke'llahu bin asrin azîz
Mânâsı: Allah sana aziz bir nusret ile yardım eyler veya eylesin.
Bu tarihlerden âhirûn sözünü bizzat Fatih Sultan Mehmed'in bulup söylediği rivayet ediliyor. Bu hususta bir de beyit vardır:
Feth-i İstanbul'a fırsat bulmadılar evvelûn
Feth idüp Sultan Muhammed didi tarih: "Âhirûn"
Fatih'in ve çevresindeki ulemanın böyle ebced hesabına karşı bariz bir ilgi göstermesi, muhtemelen Osmanlı diyarında ebcedle tarih düşürmeye revaç verdi. Gerçekten de bu sahadaki mahsullerin İstanbul'un fethinden sonra birdenbire dikkati çekecek kadar çoğaldığı görülüyor.
Rivâyete göre; Mevlânâ Celâleddin-i Rûmî'ye yaşını sormuşlar, "Hüdâ'dan bir küçüğüm, varın siz hesaplayıp bulun!" diye cevap vermiş.
Hüdâ: Hı: 600 + dal: 4 + elif: 1 = 605 eder. Bu rivayete göre Mevlânâ 604 hicrî yılında doğmuş oluyor. Mevlânâ Hazretleri'nin ölümü ise: İbret'tir: Ayn: 70 + be: 2 + re: 200 + te: 400 = 672
İLGİNİZİ ÇEKEBİLECEK DİĞER MAKALELER
