Sayıların harflerle dansı: Tarih düşürme sanatı

Ebced, harflerin rakamsal karşılıkları anlamına gelir. Bu hesaplama sistemine benzer hesaplamalar İbrânî, Nabatî ve eski Yunan toplumlarında var olduğu, Arap harflerinin ebced tertibine uygun biçimde sayı değerlerinin bu etkiyle sistemleştirildiği ortaya çıkmıştır.

Tarih düşürme, önem verilen ya da dikkat çeken bir olayın yılını veya tarihini göstermek üzere, ebced hesabıyla bir cümle, bir mısra ya da beyit söyleme sanatıdır. Diğer bir ifadeyle tarih düşürme, harflerinin toplamı belirli bir hicret yılını gösteren sözcük veya bir tamlama bulmak; tümce, mısra ya da beyit düzmek yoluyla herhangi bir olayın tarihini ebcedin sayı değerleriyle tespit etme işidir.

Bunun için bir olayın tarihini verecek ustalıklı bir kelime veya mısra söylenir ki bu kelime veya mısrayı oluşturan harflerin ebced hesabına göre rakamsal değerleri hesaplandığında o olayın tarihi ortaya çıkar.

Tarih düşürme işinde esas alınan Ebced hesabı aslında basit bir hesap olup Arap alfabesindeki harflere verilen rakamsal değerlerle ilgilidir. Diğer bir tarif ile bir hadiseyi tarihlendirme için kullanılan ve rakamları harften ibaret olan bir hesaptır. Buna "hisâbu'l-cumel: cümlelerin hesabı" denilir.

Ebced hesabını akılda tutmak için "ebced hevvez huttî kelemen sa'fes karaşet sehhaz dazağ" şeklinde bir cümle oluşturulmuştur. Ebced tertibinde sıralanan harflerin oluşturduğu kelimelerin ilk üçü birler (âhâd: 1-10), ortadaki ikisi onlar (aşerât: 20-90) ve son üçü de yüzler (miât: 100- 1000) basamağında bulunan rakamları gruplandırır.