İstiare (Eğretileme) Nedir? Açık ve Kapalı İstiare Farkı, Örnekleri ve Konu Anlatımı

💠İstiare; bir sözün benzetme amacıyla, kendi gerçek anlamı dışında başka bir sözcük yerine kullanılmasıdır. Kelime kökü "ödünç alma" demektir.

Öğrenci için Püf Noktası: Teşbih (Benzetme) sanatında hem Benzeyen (Zayıf) hem de Kendisine Benzetilen (Güçlü) vardı. İstiarede ise bu iki temel ögeden SADECE BİRİ kullanılır. Diğeri söylenmez, gizlenir. Okuyucunun bulması istenir.

Formül: Teşbih - (Benzeyen veya Benzetilen) = İstiare

İstiare ikiye ayrılır. Hangisinin söylendiğine göre isim alır.

A. Açık İstiare (Sadece Güçlü Olan Var)

Cümlede sadece "Kendisine Benzetilen" (Güçlü Öge) söylenir. Benzeyen (Zayıf Öge) söylenmez.

Mantık: Zayıf olanı söylemeye tenezzül etmiyoruz, direkt güçlü olanın adını veriyoruz.

💠Örnek: "Yuvadaki yavrular ağzına bakıyor." (Bir babadan bahsedilirken)

• Söylenen: Yavrular (Kuş yavrusu - Güçlü/Sembolik öge)
• Kastedilen (Söylenmeyen): Çocuklar (Zayıf öge)
• Sonuç: Çocuklar kuş yavrusuna benzetilmiş ama "çocuk" kelimesi hiç geçmiyor. Sadece "yavru" denmiş. Bu Açık İstiare'dir.

Klasik Örnek: "Gökten inciler yağıyor."

(Yağmur taneleri (Benzeyen) yok, İnci (Benzetilen) var.)

B. Kapalı İstiare (Sadece Zayıf Olan Var)

💠Cümlede sadece "Benzeyen" (Zayıf Öge) söylenir. Kendisine Benzetilen (Güçlü Öge) söylenmez ama onun bir özelliği ipucu olarak verilir.

Mantık: Güçlü olan gizlenir, sadece gölgesi (özelliği) düşer.

Örnek: "Tekerlekler yollara bir şeyler anlatıyordu."

• Söylenen: Tekerlekler (Benzeyen - Zayıf)
• Söylenmeyen: İnsan (Anlatan - Güçlü)
• İpucu: "Anlatmak" insana ait bir özelliktir. Tekerleğe verilmiş.
• Sonuç: Tekerlek insana benzetilmiş ama "insan" denmemiş. Bu Kapalı İstiare'dir.

🚨 ALTIN KURAL (Sınav Taktiği):

Her Kişileştirme (Teşhis) sanatı, aynı zamanda bir Kapalı İstiare'dir. Çünkü insan dışı bir varlığa insan özelliği verdiğinizde, onu gizliden gizliye insana benzetmiş olursunuz.

Öğrencinin "açık" ve "kapalı" ayrımını yapıp yapamadığını ölçecek sorular:

Soru 1: Açık İstiare Tespiti

"Kurban olam, kurban olam / Beşikte yatan kuzuya"

Yukarıdaki dizelerde altı çizili kelimede yapılan sanat aşağıdakilerden hangisidir?

A) Teşbih
B) Açık İstiare
C) Kapalı İstiare
D) Tezat
E) Kinaye

Doğru Cevap: B
Açıklama: Şair, beşikteki "bebeği" (Benzeyen), masumiyeti temsil eden bir "kuzuya" (Kendisine Benzetilen) benzetmiştir. Ancak şiirde "bebek" kelimesi geçmemekte, sadece "kuzu" (Güçlü öge) söylenmektedir. Sadece Benzetilen olduğu için Açık İstiaredir.

Soru 2: Kapalı İstiare ve İpucu

"Can kafeste durmaz uçar / Dünya bir han, konan göçer"

Bu dizelerdeki "Can kafeste durmaz uçar" kısmında hangi sanat vardır?

A) Açık İstiare
B) Mecaz-ı Mürsel
C) Teşbih-i Beliğ
D) Kapalı İstiare
E) İntak

Doğru Cevap: D
Açıklama: "Can" (Ruh), burada bir "kuşa" benzetilmiştir. Nereden anlıyoruz? "Kafes" ve "uçmak" kelimelerinden. Ancak şiirde "kuş" (Kendisine Benzetilen) kelimesi asla geçmiyor. Sadece Benzeyen (Can) ve kuşun özellikleri var. Bu yüzden Kapalı İstiaredir.

Soru 3: Farkı Ayırt Etme

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde Açık İstiare vardır? (Zor Soru)

A) Saçlarına yıldız düşmüş, koparma anne.
B) Rüzgar ağaçların dallarını tarıyordu.
C) Genç fidanlar sınıfları doldurdu.
D) Dağlar beyaz şalını üzerine attı.
E) Gemimiz dalgalarla boğuşuyordu.

Doğru Cevap: C
Açıklama:

C şıkkında: "Genç fidanlar" derken kastedilen "Öğrenciler"dir. Öğrenci (Benzeyen) söylenmemiş, Fidan (Benzetilen) söylenmiştir. Bu Açık İstiaredir.

A'da "yıldız" (beyaz saç) -> Açık istiare (Bu da bir çeldirici olabilir ama "yıldız düşmek" kalıbı genelde beyazlık için kullanılır, C şıkkı daha net bir insan benzetmesidir.)

B, D, E şıkları kişileştirme olduğu için Kapalı İstiaredir.