Arama

Kadim Ramazan geleneği: Enderun Usulü Teravih

Yayınlanma Tarihi: 15.05.2018 00:00 Güncelleme Tarihi: 15.05.2018 16:42
Kadim Ramazan geleneği: Enderun Usulü Teravih

Osmanlı döneminde padişahların saray içindeki eğitim yerleri olan Enderun mekteplerinde eda edilen Enderun Usulü Teravih, zamanla İstanbul’un neredeyse tüm camilerinde kılınmaya başlanmıştı. On bir ayın sultanı olarak heyecanla beklediğimiz Ramazan-ı Şerif’e kavuştuğumuz bugün, ilk teravih namazının bu gece kılınması vesilesiyle, Osmanlı Sarayı’nın kadim Ramazan geleneğini sizlerle buluşturuyoruz.

Müslümanların miracı olarak tanımlanan namaz ibadetinde, tüm sünnet namazları bireysel olarak eda edilirken; Ramazan'ın baş taçlarından biri olan teravih namazı, sünnet olmasına rağmen cemaatle kılınır.

Teravih namazının cemaatle kılınması ise, iki büyük hikmetle açıklanır. Birincisi, müminleri kaynaştırıp cemaat yapmak; ikincisi ise, Kur'an kültürünü yaymak.

Tüm Müslüman dünyası, İslâm tarihi boyunca teravih namazına oldukça önem verdi. Ancak, Osmanlı döneminde bu namaz, farklı bir usule sahip oldu: Enderun Usulü Teravih.

USULÜN İLK MÜEZZİNİ: DEDE EFENDİ

1831 yılının Ramazan ayında, musikişinas padişahlardan Sultan II. Mahmud'un da bulunduğu, saray baş imamı üstün kıraat sahibi Zeynel Abidin Efendi tarafından bir teravih namazı kıldırıldı.

Müezzinliğini Türk musikisinin dahi ismi, Hamamizade İsmail Dede Efendi'nin yaptığı teravih namazı, Enderun Usulü Teravihin ilk örneğiydi.

Enderun Usulü Teravih, Osmanlı döneminde padişahların eğitim yerleri dediğimiz saray içindeki Enderun mekteplerinde ve saray içindeki camide; daha sonra da selâtin cami dediğimiz sultanların yaptırdığı büyük camilerde bir şölen gibi kılınmaya başlandı.


ENDERUN USULÜ TERAVİH NEDİR?

Her rekâtında Türk Musikisinin değişik makamlarında eda edilen Enderun Usulü Teravih, bu makamlarda bestelenen ilahiler ile süslenirdi.

Enderun Usulü Teravih namazı, Osmanlı iç teşkilatında sarayda, saray cami ve mescitlerinde, Hırka-i Saadet'te, başta selatin camiler olmak üzere büyük camii ve dergâhlarda uygulanan bir ibadet geleneğiydi.

Enderun Usulü Teravihin makamları, Klasik Türk musikisinin en önemli ismi olan Itrî'ye dayanıyordu.

ENDERUN USULÜ TERAVİH NASIL KILINIR?

Yüzyıllardır başta saray olmak üzere, İstanbul camilerinde, dergâhlarında, konaklarında, iyi eğitim almış güzel sesli musikişinas hafızlar tarafından kıldırılırdı. Teravih namazının her dört rekâtı, Türk Musikisinin teamül haline gelmiş farklı makamlarında eda edilirdi.

Enderun'da başlayan bu tertipte, farklı makamların nağmelerinin insan ruhu üzerindeki tesirleri düşünülerek sıralama yapılırdı. Böylelikle ibadetteki coşku, ferahlık; okumalardaki ahenk, dualardaki samimiyet ve ihlas sürdürülerek, otuz üç rekât olan teravih bitimine kadar sıkılmadan, zevk ve huşu içinde eda edilmiş oluyordu.


YEDİ FARKLI MAKAMLA KILINAN NAMAZ

İmamın takip edeceği makamlar, her dört rekâtta bir Ramazan'ın ruhuna uygun, namazın huşusunu artırmak amacıyla değişiyor. Dinlenme anlamına gelen tervihalarda ise, eğitimli ve güzel sesli müezzinler topluluğunca ilahilerin okunması âdetine "Cumhur Müezzinliği" deniyor.

Osmanlı sarayında doğan ve günümüze kadar sürdürülen köklü geleneklerden Enderun Usulü Teravih, öncelikle müezzinin namaz öncesi getirdiği kamet ile yatsı namazının hicaz veya uşşak makamında kılınacağı belirleniyor.

Ardından teravih namazının ilk dört rekâtı neva makamı, ikinci dört rekâtı hüseyni makamı, üçüncü dört rekâtı bestenigâr makamı, dördüncü dört rekâtı eviç makamı, son dört rekâtı ise acemaşiran makamlarında kılınarak tamamlanıyor.

Osmanlı döneminde, insanların kulağı bu makamlara öyle duyarlıymış ki, namaza geç gelen kişi, imamın makamından kaçıncı rekâtta olduğunu anlayabiliyormuş.

RAMAZAN İÇİN BESTELENEN İLAHİLER OKUNUYOR

Enderun Usulü Teravihte, her dört rekât arasında, bir sonraki dört rekâtın makamında bestelenmiş Ramazan ilahileri okunur. İmam son rekâtta mahur makamında selâmını verir; ardından yine mahur makamında bestelenen salat-ü selam ve segâh, salat-ı ümmiye okunarak teravih namazı tamamlanır.

Vitir namazı ise, müezzinin son salavatının makamına göre hüzzam, segâh veya saba makamında kılınır. Böylece yatsı namazı teravih ve vitir ile birlikte yedi makam da namaz içerisinde kullanılır.


BESTEKÂRLAR "EYYUBİ" LAKABINI TAŞIRLARDI

Enderun Usulü Teravih, adını Türk Musikisinin değişik makamlarında eda edilmesi ve bu makamlarda bestelenen ilahiler ile süslenmesinden almıştı. Saray dışında en çok Eyüp Camii'nde kılınması sebebiyle, bestekârlar "Eyyubi" lakabını taşırlardı.

Bir Osmanlı geleneği olan Enderun Usulü Teravih, Klasik Türk musikisinin en önemli ismi olan Itrî tarafından tertip edildiği şekliyle, salat-u selam ve salat-ı ümmiyeler eşliğinde can buluyor. Enderun Teravihi önceden belirlenen camilerde, günümüzde de coşku içerisinde kılınmaya devam ediliyor.

HÂLEN SÜRDÜRÜLEN GELENEK

Bir dönem İstanbul'un bütün camilerinde kılınan Enderun Usulü Teravih namazı, zamanla unutularak büyük camilerden dahi kalktı. Fakat son dönemde, Enderun Usulü Teravih tekrar kılınmaya başlandı.

Enderun Usulü Teravihler, günümüzde de yaşatılmaya devam ediyor. Geçtiğimiz yıl, bu teravihin adreslerinden biri, bu usulün doğum yeri olan İstanbul'daki Sultanahmet Camii idi. Bu Ramazan ayında da, İstanbul'un ayrı noktalarında, farklı tarihlerde Enderun Usulü Teravih namazı kılınacak:

Ankara'da ise, Beştepe Millet Camii'nde, Osmanlı döneminde uygulanan kadim saray geleneği olan Enderun Usulü Teravih namazı kıldırılacak.

Fikriyat

2022 Fikriyat. Tüm hakları saklıdır.
BİZE ULAŞIN