Kadem-i Sıdk, Nazar Ber-Kadem ve Ayn-ı Sabite

Yayınlanma Tarihi: 20.11.2026 12:39 Güncelleme Tarihi: 20.11.2026 12:55
Kadem-i Sıdk, Nazar Ber-Kadem ve Ayn-ı Sabite

"Müminleri müjdele, onlar için Rablerinin nezdinde kadem-i sıdk (hakikatli bir ayak) vardır." (Yunus, 2).

"Rabbin nezdinde kadem-i sıdk" sahibi olmak, bir mümin için en büyük müjde olmalıdır. Ayaklardan birisi Rabbin nezdinde olduktan sonra öteki nerede olursa olsun denilemez çünkü birinci ayak ötekinin nerede bulunabileceğini zaten belirleyecektir. Ayet-i kerime Müslüman düşüncede farklı bağlamlarda zikredilen "iki kanat" veya "pergelin iki ayağı" tabirine kaynaklık teşkil edebilir.

"İki kanat", bilgileri amele ve ahlaka dönüştürmekle insanın yetkinleşmesi anlamında kullanılan bir tabirdir. Tek kanatla uçmak mümkün değildir ve yüksek hakikatlere ancak iki kanatla uçarak erilebilir: bilgi ve ahlak, iman ve amel! İki kanat bir şeye karşılık geleceğinde ise yürüme organı olan ayaklara mukabil uçmak anlamındaki "aşk" ortaya çıkar. Ayaklar züht, mücahede ve amelî dindarlıkla Allah'a insanı götürürken aşk insanı doğrudan Rabbin huzuruna taşıyan kanatlardır. Allah'a yürüyerek gitmek bu anlamda bir eksiklik sayılır, Allah'a ancak uçarak varılabilir.

Pergel ise şeriat ve tasavvuf ilişkilerini izah etmek sadedinde dile getirilir. Pergel gerçekte insandır ve insanın bir ayağı şeriatta sabit kadem olmalıdır, öteki ayak ise gezebildiği kadar gezebilmelidir. Gezinmek ve dolaşmak, önce bilgisizlikten ve şaşkınlıktan kaynaklanır, daha sonra marifet ve şahitlik gayesiyle yeni bir anlam kazanır: Birinci anlamıyla cehaletin bir anlamının "cevelan etmek" olduğunu hatırlamak veya dalaletin yolu yitirmek, dolayısıyla gezinmek, aramak olduğunu bilmek gerekir. Hakikati bulan ise bu anlamıyla cevelanı terk ederek sabit kalabilen kişidir; artık onun seyri temaşa ve hayranlık hâlindeki gezmek olabilir.

Ayak (kadem) tasavvufun öteki disiplinlere göre daha güçlü bağlamlarda ele aldığı kavramdır. Bunun nedeni tasavvufun seyr ü süluk meselesini dinî metinlerde zikredildiği hâliyle sistemli ve bütüncül bir yapıyla ele almış olmasıdır. Bu bakış açısıyla her şey seyr ü süluk içerisindeyken hayatın kendisi gurbet, geldiğimiz yer vatan, döneceğimiz yer ise yine vatan yani vatan-ı aslî olacaktır. İnsan hayatı asıl vatandan kopuş ile tekrar ona doğru yolculuk, bu yolculuk içerisinde çekilen sıkıntı ve meşakkatlerden ibarettir.

Ayet-i kerimede "bilgide derinleşenler" (Âl-i İmran, 7) müteşabih içerikli ayet-i kerimeleri teslimiyetle kabul edenler olarak zikredilir. Sufiler buradan hareketle "rüsuh kadem", yani derin ayak sahibi olmak tabirini muhakkik düşünürler için kullandıkları bir tabir yapmışlardır. Bu tabirin kaynakları arasında "Rabbim! Ayaklarımızı sana kullukta sabit kıl." veya "Ayaklarımızı kaydırma." gibi Hz. Peygamber'in dualarında zikredilen ifadeler de vardır. Öte yandan ayak, tarikatın en önemli ilkelerinden birisini teşkil eden "nazar ber-kadem" yani bakışın ayakta olması tabirinde geçer. Burada ayaklar, en üst anlamına ulaşarak, insanın dikkati, niyeti ve iradesini anlatır. "Nazar ber-kadem" dereceli bir şekilde seyr ü süluk sürecini içerecek şekilde yorumlanabilir: Birinci merhalede "nazar ber-kadem" niyetin sıhhat hâlini, dikkatin gayede toplanması, cem-i himmeti, na-mahrem denilebilecek kimselerden ve işlerden (bütün dünya bu merhalede na-mahrem olabilir) ilginin kesilmesini anlatır. Süluk bu şekilde bir inkıta' ve inziva hâliyle başlar, daha sonra hakikat derecelerine doğru ilerler. İkinci kademede "nazar ber-kadem" takip edilen şeyhe tam anlamıyla bağlılık anlamına gelebilir. Çünkü salik, şeyhin ayak izlerini takip etmeli, ondan başkasına bakmadan istikamet üzere yürümeyi öğrenmeli, dünyanın caydırıcılığına karşı şeyh "vesilesi" ile zuhur edebilecek bereket ve himmete iltica etmelidir. Sufiler mürşitleri nebilerin ahlakının temsilcileri, bilhassa Hz. Peygamber'in ahlakının temsilcisi sayarlar. Her mürşit veya tarikat piri bir peygamberin kalbi üzerinde bulunur, onun kalbine gelen bilgiler kendisinde tecelli eder, bu sayede İslam ümmeti öteki ümmetlerin peygamberlerindeki bilgilerin temsilcisi hâline gelir. Bütün nebiler ise Hz. Peygamber'in kalbi üzerinde bulunur. İslam metafizik geleneğinin en önemli metni sayılabilecek Fususu'l-Hikem'in temel iddiası budur. Fakat kalp kelimesi bilgide iştirak anlamına gelebileceği ve tabi olma hâlini tezyif edebileceği için onun yerine kadem (ayak) tabirini kullanmışlardır. Başka bir anlatımla tasavvuf Hz. Peygamber'in kalbini takip etmek yerine ayaklarını takip ederek tasavvufu ittiba, teessi (örnek edinmek) tabiriyle sınırlamış, içerebileceği iddia nedeniyle pergelin ayağını bu şekilde peygamberin ayağına uymada sabit tutmuştur: Kademinde olmak, tasavvufun sürekli Hz. Peygamber'e ittiba sınırını aşamayacağını belirtir.

Bu suredeki ayet-i kerimede ayak tabiri kısmen farklı kullanılsa bile, buradan "nazar ber-kadem" tabirine intikal etmek mümkün ve gereklidir. Çünkü insanın esas dikkati Allah katındaki ayakta, sabit ayağında olmalıdır ki, süluku gayesine taşıyacak olan buradaki ayak ile insan arasındaki irtibat olacaktır. Söz konusu ayak insanın kökü, insan hayatı ise bunun feri sayılırsa aşk tabirinin nereden çıktığını anlamak mümkündür: Aşk kökler ile dallar arasındaki bağın ilişkisine verilen bir isimdir.

Burada önce Hz. Peygamber'in onları müjdelemesinden söz edilir: Benzer ayet-i kerimeleri de hatırlayacak olursak, tabire verilebilecek anlam az çok bellidir: Müminler Allah'ın huzuruna varacaklardır, onların Allah'a ulaşacakları kesindir. Böyle bir yorum yapmak ayet-i kerimenin birinci anlamı bakımından geçerli olabilir, pergelin ayağı bu anlamda sabit olabilir. Burada pergelin iki ayağını insanın hakikati ile hâlihazırdaki varlığını anlatan bir sembol olarak düşünebiliriz. Bu durumda insan hâlihazırdaki görünümü ile dünyada yaşayan bir varlık olsa bile hakikati cihetiyle Rabbinin katında sabit bir ayağı vardır. Başka bir anlatımla insan bir ayağı Rabbin katında öteki ayağı farklı varlık mertebelerinde dolaşan kevn-i cami'dir. Bu yorumla kadem-i sıdk insanın ontolojik gerçekliğiyle hâlihazır durumu arasındaki tezadı bildiren bir anlam taşıyarak tasavvufun metafizik teorisinin merkezine yerleşir. Rabbin nezdinde "sabit ayak" insanın ilahi bilgideki ezeli hakikati, ayn-ı sabite, ilahi bilgide taayyün etmiş surettir. Bu hakikat daima sabittir ve "dış varlık kokusu koklamamıştır" yani hiçbir zaman izale olmamış, dışta var olmamıştır. Dıştaki varlık ise onun tecellisi ve gölgesidir. Metafizikte gölge ile hakikat, serap ile gerçek, mazhar ile tecelli eden ayrımı bu sayede iki ayağının ilişkisiyle anlatılabilir.

Burada ayağın "sıdk" sıfatıyla betimlenmesi de dikkat çekicidir. Sıdk ilahi kelamda birkaç yerde daha zikredilir. Hz. İbrahim "Benim için sonrakilerde lisan-ı sıdk bırak." (Şuara, 84) diye dua eder, Rabbine niyaz ederken. Hz. İbrahim'in duada talep ettiği şey, sonraki nesiller tarafından hayırla anılmak, doğru bilinmek gibi anlamlar taşır. Hz. İbrahim'in nesline dua ettiğini hatırlarsak, bu duanın -kendi adına bir şey talep etmek değil- neslinin ibadet ve dua üzere sabit kalması anlamında yorumlanması daha makul gelebilir. Onun duasına mukabil Hz. Peygamber'e ise "Senin adını yücelttik." (İnşirah, 4) denilir. Sıdk tabiri bir de "mak'ad-ı sıdk" yani doğru ve hakiki bir oturak anlamında geçer. Bu da müminler için Allah'ın ihsan ettiği bir makamdır. Müminler için "hakikatli bir oturak" muktedir hükümdar katında (Kamer, 55), "hakikatli ayak (kadem-i sıdk)" ise Rablerinin nezdinde bulunacaktır. Allah müminlere ahiret yurdunda nezdinde oturma yeri, O'nu görmenin ötesinde yakınında durmak ödülünü ihsan eder. Bu ise insan hayatının asıl vatana dönmesi demektir. Çünkü insan hakikati bu mertebede ortaya çıkmış, dönüş ise başladığı ve hakikatinin ortaya çıktığı yere olacaktır. Tasavvuf teorisinde tahakkuk, yani hakikate ulaşmak bu anlama gelir: Asıl vatana dönmek!

Ekrem Demirli

Yasal Uyarı: Yayınlanan köşe yazısı/haberin tüm hakları Turkuvaz Medya Grubu'na aittir. Kaynak gösterilse dahi köşe yazısı/haberin tamamı özel izin alınmadan kullanılamaz.
Ancak alıntılanan köşe yazısı/haberin bir bölümü, alıntılanan habere aktif link verilerek kullanılabilir. Ayrıntılar için lütfen tıklayın.
Fikriyat

Mobil Uygulamamızı İndirin