Arama

Prof. Dr. Sefa Saygılı
Mayıs 24, 2022
Çölü yeşerten büyülü bitki: Kaktüs

Önceleri susuz bölgelerde ve çöllerde yaygın olarak bulunan kaktüslerin çok faydalı olduğunu, işe yaradığını pek düşünmezdim. Ancak Meksika seyahatimde o bölgeler için tarihten bu yana ne kadar önemli olduğunu dinledim, gördüm ve yaşadım.

Bu değeri bilinmeyen muhteşem bitkiyi tanıtmak istedim. Önce ansiklopedilerden kısa bir bilgilendirme yapalım, sonra gördüklerimi anlatmak istiyorum.

Kaktüs bitkileri, dünyanın en zorlu iklimlerinde hayatta kalma ve gelişme yetenekleriyle hepimizi şaşırttı. Kaktüs bitkileri çoğunlukla en son ne zaman yağmur yağacağını ve bir sonraki yağmurun ne zaman yağacağını kimsenin bilmediği çöllerde bulunur. Bitkilerin büyümek ve gelişmek için suya ihtiyacı olduğunu biliriz. Ama bu kaktüslerin yağmursuz gelişip 200 yıl kadar hayatta kalabilmeleri hayret verici. Bu nasıl mümkün olabilir?

Kaktüsler minimum su ile ya da susuz yaşamalarını sağlayacak her türlü adaptasyona sahiptir. Bu bitkiler, yağmur yağdığında mümkün olduğunca fazla su toplamak ve depolamak için çeşitli yollar tasarlarlar. Ayrıca topladıkları suyu boşa harcamamalarını, ekonomik kullanmalarını sağlamak için de çeşitli yolları vardır. Su depolama ve koruma taktikleri, uzun ve yayılmış köklerinden iğneye benzer dikenlere kadar başlar.

Kaktüs Bitkileri Su Toplamak ve Depolamak İçin Köklerini Değiştirir

Çöllerin kuru ve tozlu olduğu bilinirken, bölgeler de zaman zaman yağmur yağar. Kaktüs bitkilerinin kökleri, mümkün olduğunca fazla su emmelerine yardımcı olmak için yerin birkaç santim altında bulunur. Kökleri sığdır ve hafif yağmurlardan bile su toplamalarını sağlamak için geniş bir alana yayılmıştır.

Bu bitkiler ayrıca yağışlı günlerde fazladan su emen bazı geçici kökler geliştirir. Bu kökler, yağmur yağdığında sadece iki saat içinde kaktüslerden fışkırabilir. Filizlenir büyümez işe başlarlar. Yağmur durduğunda, geçici kökler kurur ve su kaybını azaltmak için ana köklerden düşer.

Bütün kökler emebilecekleri suyu depolamak üzere ana bitkiye taşırlar. Saguaro kaktüsü gibi bazı büyük kaktüs bitkileri, yağışlı mevsimlerde 2 bin litreye kadar su depolayabilir. Tekrar yağmur yağana kadar sonraki birkaç mevsim bu su ile hayatta kalabilirler.

Diğer kaktüs bitkileri taproot adı verilen çok uzun köklere sahiptir. Kökler, bitkinin uzun kuraklığa dayanabilmesi için topraktan nem almak için derinlere iner. Taproot ayrıca bitkinin sağlam bir şekilde sabitlenmesini sağlar, böylece bitki toprak erozyonu veya yağmur fırtınaları tarafından yıkılmaz. Taprootları geliştiren kaktüs bitkileri arasında Meksika cereus ve saguaro bulunur.

Kökler, diğer bitkilerden daha fazla su emmelerini ve depolamalarını sağlar

Kaktüsün suyu emmesine yardımcı olan köklerin yanı sıra, bazı kaktüslerin yiyecek ve su depolayan sulu kökleri de vardır. Böyle bir kaktüsün bir örneği, gecenin Arizona kraliçesi veya Cereus greggii'dir. Bu kaktüs bitkileri depolama amacına hizmet edecek şekilde genişlemiş köklere sahiptir. Bu bitkilerin kökleri 27 kilometreyi bulur. Bu köklerin büyümüş kısımlarına ksilem dokusu denir.

Diğer kaktüs bitkileri topraktan ayrılarak su kayıplarını azaltır. Bunun nedeni, bitkinin bazen toprağa su kaybetme riskini uzatmak için topraktan daha fazla neme sahip olmasıdır.

Kaktüs Su Kaybını Azaltmak İçin Yaprak Yerine Diken Yetiştirir

Kaktüslerin hava veya maceracı kökleri yoktur çünkü bu tür kökler su kaybını teşvik etme eğilimindedir.

Kaktüs bitkileri yaprak geliştirmez, hatta eğer yaparlarsa, yapraklar çok küçüktür ve onları uzaktan zar zor göreceksiniz. Çoğu kaktüs bitkisinin yaprak yerine dikenleri vardır. Çoğu kaktüste, areol olarak bilinen küçük yumrular göreceksiniz. Burası dikenlerin fışkırdığı yer.

Fakat bu bitkiler yapraksız fotosentez gibi temel işlemleri nasıl yapıyor? Kaktüsler gövdelerini fotosentez yapmak için kullanırlar. Çölde bol güneş ışığı olduğu için kaktüs bitkilerinin gövdesi fotosentez için gerekli olan güneş ışığına erişmekte sorun yaşamaz.

Kaktüs bitkileri yaprak yerine diken yetiştirerek su kaybını en aza indirir

Kaktüslerin yaprak yerine diken diken olmasının nedeni buharlaşma yoluyla su kaybını önlemektir. Kaktüsün dikenleri ayrıca havayı hapseden bir tampon oluşturur. Bitkiler havayı hapsederek hava akışını kısıtlar ve bu da su kaybetmelerini önler.

Kaktüsteki dikenlerin bir diğer işlevi de bitkiyi aşırı güneş ışığından koruyarak su kaybına neden olan gölge sağlamaktır. Dikenler, bitkinin ihtiyaç duyduğu yeterli gölgeyi sağlamak için bitkide yoğun bir şekilde bulunur.

İster inanın ister inanmayın kaktüslerin dikenleri de su toplama amacına hizmet eder. Bazı çöller o kadar kurudur ki birçok mevsim yağmur görmeyebilirler. Ancak bu tür çöllerde sabahları yoğun sis de görülür. Bu çiy dikenlere yerleştiğinde suya dönüşür ve sonra yere düşer. Kaktüslerin kökleri daha sonra ana bitkinin beslenmesine yardımcı olmak için bu suyu emer.

Dikenler ayrıca kaktüslerin topladığı suyu çalmaya gelebilecek hayvanları da caydırır. Dolayısıyla bu dikenler aynı zamanda bitki için bir tür güvenlik detayıdır.

Kaktüs Suyu Olabildiğince Uzun Süre Muhafaza Eder

Çölde yağışlar tahmin edilemez olduğundan kaktüsler aldıkları az suyu boşa harcamaz. Bitkiler, çölde hayatta kalmaları için çok iyi çalışan su depolamada başarılı oldular. Su depolama teknikleri şekillerinden başlar.

Bu bitkilerin hücreleri, hücre duvarı olarak bilinen sert bir dış tabaka geliştirir. Hücre duvarı bitkiyi güçlü tutar ve dolduğunda patlamasını önler. Çöller çok kuru ve yağmurlar tahmin edilemez olduğundan, kaktüsler suyu mümkün olduğunca uzun süre etli gövdelerinde depolar.

Bitkiler, yağışlı dönemlerde toplanan yeterli suyu depolamak için onlara çok miktarda hacim veren çok etli bir gövdeye sahiptir. Diğer kaktüslerin gövdeleri, su geçirmezlik amacıyla kullandıkları kalın bir balmumu ile kaplanmıştır. Balmumu, suyu bitkinin içinde yeterince uzun süre tutar.

Diğer kaktüslerin gövdelerinde çıkıntılar ve kaburgalar bulunur. Kaburgalar ve gövdeler, bitkinin mümkün olduğunca fazla su alacak şekilde genişlemesine izin verir.

Su depolamanın pek çok yolu ile kaktüs bitkileri çölde uzun yıllar yağmursuz yaşayabilir ve gelişebilir. Birçok bitki uzun süreli kuraklıkla ölecek, ancak bu kaktüslerle olmayacak. Bitkilerin, öldükten sonra bile suyuna tutunduğu bilinmektedir. Ana bitkiden kesildikten sonra bile hala suyla dolu ölü kaktüslerin gövdesini bulacaksınız.

Kaktüs Bitkileri Gövde Üzerinde Stoma Bulunarak Buharlaşmayı Önler

Birçok bitkinin stomaları yapraklar üzerinde bulunur ve karbondioksit alımını teşvik eder. Bu tesisler, gıda üretimi için karbondioksit gazına ihtiyaç duyar. Bitki karbondioksiti alırken oksijen kaybeder. Bu işlem aynı zamanda çok fazla nem kaybını teşvik eder. İşlem sırasında çok fazla nem ve oksijen kaybetmemek için çoğu kaktüs bitkisi fotosentez işlemini yalnızca geceleri gerçekleştirir. Bu, sıcaklıkların daha soğuk olduğu ve bitkilerin nem kaybetmeyeceği zamandır. Ayrıca çok fazla su kaybetmemek için stomalarını sadece geceleri açarlar.

Kaktüslerin ayrıca dokuların derinliklerine gizlenmiş çok küçük stomaları vardır. Su kaybını teşvik edeceğinden yüzeye maruz kalmazlar.

Kaktüsler Diğer Hayvanları Sularından Nasıl Uzak Tutacağını Bilir

Çünkü birçok kaktüs bitkisi su toplamada iyidir ve depolama, birçok çöl hayvanı da hayatta kalmak için sularına bağımlıdır. Ama kaktüsler sularından kolay kolay vazgeçmezler. Bu hayvanları sularını içmekten caydırmanın yolları var.

Kaktüsler su rezervlerini çöl hayvanlarından korumak için diken kullanırlar.

Bitkilerin çöl hayvanlarını sularından caydırma yollarından biri de diken kullanmaktır. Bununla birlikte, bazı çok çaresiz hayvanlar, susuzluklarını gidermek için dikenleri geçme yeteneğine sahiptir.

Kaktüs Korteksi Su Depolayacak Şekilde Değiştirildi

Korteks, kaktüslerin su depolamak için kullandığı başka bir yoldur. Korteksin iki kategorisi vardır. İç kısım su depolamak için, dış kısım ise fotosentez için kullanılır.

Dış tabaka, fotosentez sürecini öngören bitkinin karbondioksiti emmesini de sağlar.

Bitkinin iç tabakasında su depolamak için çok sayıda katlanabilir hücre bulunmaktadır. Bitkiyi en kurak aylarda bile tüm gün sağlıklı ve nemli tutan yeterli miktarda su depolar. Bu hücreler ayrıca elastik ve esnek olan daha az kloroplast gösterir. Bu, hücrenin genişlemesine ve yeterli su emilimine izin verir. İç korteks duvarlarının hücresi de ince ve esnektir, bu nedenle su kaybını önlemek için kolayca katlanabilirler.

Rehberin Anlattıkları

Meksika gezimizde rehber kaktüs çiftliğine gideceğimizi ve bu bitkiyi yakından tanıtacağını söyleyince grup olarak yadırgadık. Ancak kaktüsün asırlardır onlar için vazgeçilmez önemde olduğunu bizlere uygulamalı olarak izah edince şaşkınlık ve hayranlık içinde kaldığımızı itiraf etmeliyim.

450 ayrı türü varmış. Çölde kendiliğinden yetişse de faydalarından dolayı tarımı yapılarak yetiştiriliyormuş.

Çok fazla fonksiyonları var:

*Ok veya mızrağa benzer delici silah yapımında kullanılıyormuş.

*Kaktüs yaprağının gövdesinden çıkan lifler ip veya sicim olarak çok işe yarıyormuş. Üstelik öyle sağlamlar ki keten görünümündeki bu liflerle hamaklar, örtüler, kilimler, battaniyeler dokunuyormuş. Urgan ve halatlar yapılıyormuş. Üstelik kaktüsün dikenleri iğne olarak kullanılarak işleniyor olması da şaşırttı bizleri. Bu şekilde türlü giysiler üretiliyor.

*Renk de elde edildiği gibi yüzeyindeki zarı papirüs benzeri kâğıt olarak da kullanılıyormuş.

*7 yaşına kadar yaşarmış. Son yaşında içi açılıyor, bir kaktüstün içinden çıkan sıvı içecek olarak nefismiş. Buna ballı su denirmiş. Miktarı da 2 litre gündüz, 2 litre gece elde edilirmiş.

*Sökülüp başka yere nakledilebiliyor.

*Suyu en fazla tutan bitkiymiş.

*Kaktüsün bir özelliği de koku emme özelliğine sahip olması. Eskiden evlerin yakınındaki tuvalet çukurlarının çevresine kaktüs dikilerek kötü kokunun yayılmasının önüne geçilirmiş. Şimdi de bu özelliğinden dolayı deodorant yapımında kullanılıyor. Ayrıca sabun, krem, yara merhemi, parfüm ve şampuan da yapılıyor.

*Kaktüsün etli yapraklarından yapılan yemek çok seviliyor. Besin değeri de yüksek olduğundan gıda olarak zevkle tüketiliyormuş.

*Geceleri fotosentez yaparak ortamdaki oksijen oranını artırıyor ve havayı temizliyormuş.

*Bu büyülü bitki; gecenin serinliğinde, üzerinde oluşan çiğ tanelerini emiyormuş. Yaprağın gözeneklerinde biriken bu sıvı alınıp kaplarda toplanıyor ve dinlendirilerek içiliyormuş.

Kısacası Rabbim çölde bile saymakla bitmeyen fonksiyona ve sayısız yarara sahip böyle harika bitkiyi ihsan etmiş. Kıymetini bilene, hikmetini anlayana ne mutlu…

Prof. Dr. Sefa Saygılı

Yasal Uyarı: Yayınlanan köşe yazısı/haberin tüm hakları Turkuvaz Medya Grubu’na aittir. Kaynak gösterilse veya habere aktif link verilse dahi köşe yazısı/haberin tamamı ya da bir bölümü kesinlikle kullanılamaz.
Ayrıntılar için lütfen tıklayın.
2022 Fikriyat. Tüm hakları saklıdır.
BİZE ULAŞIN