Çocukları çizdikleri resimlerden nasıl anlarız?
Çoğu kişi çocukları anlamanın zor olduğundan dem vurur. Oysa ki çocukların içleri de dışları gibi parlak ve şeffaftır. Tek yapmamız gereken iyi bir gözlemci olmak ve onları sıkmadan, strese sokmadan anlamaya çalışmaktır. Bu anlamlandırma yollarından biri de çizdikleri resimlerde saklıdır. Çocuklar iç dünyalarındaki çatışmaları, soruları, korkularını ya da sevinçlerini kimi zaman çizdikleri resimlerle bizlere anlatırlar. Kimi korkusunu büyük figürler çizerek gösterir kimi mutluluğunu tüm ailesini tek kareye sığdırarak çizdiğinde gösterir. Örneğin; annesinden yana sevgi eksikliği yaşayan çocuk, bunu kolları olmayan bir anne figürü çizerek anlatır. Peki, bu her zaman için doğru ve geçerli midir? Hayır. Her çocuk kendini çok farklı yollarla anlatır, biz bugün, resim yapmayı seven ve kendisini resim yaparak ifade eden çocukların ne anlatmak istediğiyle ilgileneceğiz. Çocuk resimleri analisti Ayşe Melis Barçağ ile çizgilerle çocukların ruh halleri üzerine konuştuk.
Önceki Resimler için Tıklayınız
💠
Özge Özkul: Çizimde aile bireylerinin yer alışı veya almayışı, ne anlatır? Özellikle bir aile üyesinin resimlerde hiç yer almaması neye işaret eder?
Gösterdiğim (yukarıda yer alıyor) resim, 10 yaşında bir kız çocuğuna ait. Analiz niyeti ile yaptırmadığım bir resimdi ama fark ettim ki görseldeki kişi sayısı ile aile sayısı uyumsuzdu. Bunlar kim diye sorduğumda; ailede olmasını beklediğimiz abla, ortada yoktu. Neden çizmediğini sorduğumda; "o zaten bizimle değil ki ayrı takılıyor" dedi. Burada direkt olarak aile bağlarını anlamak mümkün. Şöyle bir detay daha var; sıralamayı kendisi, babası, annesi ve küçük kardeşi şeklinde yaptı. Annesi ile arasında mesafe var. Bunu analiz yapmadan da biliyordum ve çizim tam da beklediğim gibi çıkmıştı. Annesi, küçük kardeşini daha çok koruyordu. Bu sebeple de annesiyle kardeşini yakın çizmişti. Kendisi uzaktaydı. Babaya daha yakın hissediyordu kendisini, çizimi de buna uygun oldu, baba onun yanındaydı.
Bu görsel, aile bağlarını anlatan güzel bir görsel. Burada dikkat edilmesi gereken konu; normal yaş gelişimine rağmen çizimlerin daha küçük yaş durması. Bu sorunlu bir durum mu? Hayır. Zaten resim ile kendisini ifade etmeyi sevmeyen bir çocuk var karşımızda. Sürekli çizimle ilgilense geliştirebilir kendisini, istemezse de başka bir yöntem ile sorunlarını anlatmayı tercih edebilir.
💠
Özge Özkul: Bir çocuğun resmindeki insan figürlerinin boyutları ve yüz ifadeleri, çocuğun sosyal ilişkileri hakkında ne söyler?
Bir çizim tane tane incelendiğinde çok fazla bilgi verebilir. Yüz şekilleri ve insan boyutları bize çizdiği kişi her kimse, bu kendisi ya da başkası olabilir; o kişi hakkında ne düşündüğünü açıkça belirtir. Örneğin; bedeni çok büyük bir insan figürü çizdi ve elleri yok. Yaş ve gelişim evresine dikkat ederek baktığımızda -7 yaşı baz alalım- o kişi annesi ise annesini büyük görüyor; el ve kol detayı olmadığı için de sevgi eksikliği yaşadığını anlatabilir, bize. Tabi bunu duyan anneler hemen resim çizdirmesin; bazen çocuklar unutabiliyor ya da başka bir açıklama yapabiliyor. Resmi çocuktan da dinlemek gerekiyor.
💠
Özge Özkul: Çizimlerde mekânsal algı yani ev, okul gibi yerlerin resmedilişi çocuğun güvenlik hissini nasıl yansıtır?
Çizdiği ev, okul gibi yerlerin pencere ve çatı çizimlerine dikkat ediyoruz. Bunlar da bize detay veriyor çünkü bazen bir eve onlarca pencere çizebiliyor. Bu da bize çocuğun birden fazla ebeveyn figürü ile karşılaştığı detayını verebiliyor. Çizdiği evde, çatı varsa güvende hissettiğini de söyleyebiliriz.
💠
Özge Özkul: Çocukların çizimlerinde yer alan hayali arkadaşlar, figürler, canavarlar vs. ne anlama gelir?
Bu durumlar çocuk için inanılmaz rahatlatıcı oluyor. Farklı düşünen de vardır muhakkak ama çocuk yaşadığı sıkıntıların üstesinden gelecek bir yöntem mutlaka bulur; bunu oyunla da yapabilir. Hayali arkadaşlar uzun süreli değilse ya da çizdiği canavar vs. figürleri aşırı tekrarlanmıyorsa, bir süre sonra çizimlerden gitmişse, panik olacak bir durum olduğunu düşünmüyorum. Çünkü bakmamız gereken şey çizimden ziyade, çocuk, resmi için ne anlatıyor? Canavar çizmiş mesela soruyorum; bu canavar burada ne yapıyor? Çiçekleri suluyor, diyor. Bu canavara kim kızabilir? 😄 Ama canavar çocuğa ya da bir başkasına zarar veriyorsa orada çocuğun aşamadığı kaygısı vardır; biraz daha dikkatli gözlemlemek lazım. Duygularını ifade etmesine alan açmak lazım.
💠
Özge Özkul: Bir çocuğun resimlerinde kendisini çizmemesi neyi ifade eder?
Görülmemeyi diyebilirim. Kendisinin var olduğunu hissedemiyor olabilir. Evde, çevresinde dışlanmış bir çocuk olabilir. Tekrara düşüyor olabilirim ama bir resimde çizmedi diye bu yargıya varamayız, bize tekrarlayan bir durum da gerekli. O gün çizmek istememiş olabilir, kafasında başka bir şey olabilir. Bunu dikkate alarak incelemek gerekiyor.
💠
Özge Özkul: Hangi yaşlardan itibaren çizimleri dikkate almamız gerekir? Yaşa göre çocukların resimlerinde gelişimsel farklılıklar görüyor musunuz?
Bir ayın bile çocuklar arasında gelişimsel farklılığı var. Bazen çocuk hazır olmayabiliyor ya da yeterli materyal ile tanışmamış olabiliyor. Analiz yapılırken bu durumların da dikkate alınması gerekiyor.
Yaşa göre dikkate aldığımız dönemler;
- Karalama Evresi (2-4 yaş)
- Şema Öncesi Dönem (4 – 7 Yaş)
- Şematik Dönem (7-9 Yaş)
- Gerçekçilik dönemi (9-12 Yaş)
- Doğalcılık Dönemi (12-14 Yaş)
Mesela bu (yukarıda) çizim, 8 yaş bir erkek çocuğunun çizimi... Bir insan çiz demiştim. Bu çizimde ilk dikkat çeken, çocuğun kafasının büyüklüğü oldu. Çizim tamamlandıktan sonra çocuğa, "bu kişide en sevdiğin yer neresi" diye sordum, "saçları" demişti. En sevmediği yeri ise "göz" demişti. Bu kim diye sorduğumda kendisi olduğunu söylemişti. İlk olarak yaş gereği beklentimin altında bir çizim olmuştu ve ekran maruziyeti fazla olan bir çocuktu, çizimlerde kendini belli ediyordu zaten. Çizim için gerekli materyal imkanı olmasına rağmen resim yapmayı sevmeyen biriydi. Merakı da ilgisi de yoktu. O sebeple çizimlerde yaşı gereği eller, ayaklar beklediğim şekilde çizilmemişti. En sevmediği yer olarak belirttiği göz de bize uyarı verebilir; gözleri ile neler gördü? Ya da neleri görmek istemedi de, gördü. Bunlar çizimlerde ve sonrasında sorulan sorular ile açılıyor.
Bu çizim de (yukarıda) 6 yaşında bir kız çocuğuna ait. Çizimde ilk dikkati çeken güneş ve renk oldu. Sarı renk genellikle mutlu resimlerde sık kullanılır. Ailesi tarafından sevilen ve değer gören çocuklar sık tercih eder. Yeşili çok kullanan çocuk kendisine güveni olan, uyumlu ve mutlu bir çocuktur. Yaşıtlarına göre daha olgundur, tabi burada hangi niyetle kullandığına bağlıdır. Resme bakıp kendi yorumumuzdan önce çocuk ne anlatıyor, ona dikkat etmek gerekiyor.
Yaş yükseldikçe resimlerde çizilen durumlarda beklentilerimiz de değişiyor ki zaten daha detaylı çizimler gelmeye başlıyor. Travma döneminde yaptığı resimler ile durum anlaşılıp aşama aşama aşıldığı durumlarda, çizimlerde de değişim gözlemleniyor. Karşılaştırma yaptığınızda zaten fark ediyorsunuz. Daha güvende ve rahat çizimler gözlemlenebilir. Çocuktan çocuğa fark gösterdiğini de unutmayalım.
