Osmanlı'nın bestekâr kadınları

İstanbul'un güzel mekânlarında hâlâ ismi yaşayan bir hanımefendi vardır: Âdile Sultan. Hababam Sınıfı'nın çekildiği Kandilli 'deki sarayı şimdilerde düğün gibi aktivitelere ev sahipliği yapıyor. Çamlıca'daki sayfiyesi vefatından sonra yetimhane olarak kullanıldı. Hâlihazırda öğretmenevidir. Fındıklı'daki sahil sarayı ise bugün Mimar Sinan Üniversitesi'dir. Adile Sultan, 18 Mayıs 1826'da doğdu. 1898'de vefat etti. Osmanlı hanedanının divan sahibi tek hanım şairidir. Şiirleri samimidir. Sultan Aziz için yazdığı mersiyesinde padişahın katline şahitlik etmektedir. Dedesi Sultan Kanuni'nin divanını bastırarak edebiyatımıza büyük hizmeti geçmiştir. Annesi Zer-Nigâr Hanım, babası II. Mahmut'tur. İyi bir tahsil görmüş olan Adile Sultan, Arapça, Farsça, hat, musiki, edebiyat öğrenmiş ve onuncu kuşaktan dedesi Kanuni'nin divanını neşretmiştir. Ancak kendi şiirlerinden oluşan divanını neşretmeye ömrü yetmemiştir. Mezarı Eyüp Bostan İskelesi'nde eşinin türbesi yanındadır. Âdile Sultan'ın Fındıklı'daki yalısı Sultan Hamid'in kızı Ayşe Sultan büyük halası Âdile Sultan'ı şöyle anlatıyor: 'Ölümünden sonra saraya gelen cariyeleri ve ağaları, efendilerinin hikâyelerini, iyiliğini bize anlatırlarken gözyaşlarını zapt edemezlerdi. Babamla görüşmek istediği zaman haber gönderir, sarayda hususî hazırlıklar yapılır, bu suretle saraya gelirdi. Babam hürmet ve tazimle halasının elini öper, büyük kanepeye halasını oturtup kendisi de karşısına otururdu. Hazinedarlar, askılar içinde kahvesini getirirler, babam eliyle tepsiden alıp halasına verirdi. Bizler içeriye girip elini öper, yerden bir temenna ederek padişaha yaptığımız resmî tazimi ifa eder, çıkardık. Babama, oğlum hitabında bulunur, babam da kendisine; 'Emredersiniz halacığım' cevabını verirdi. Konuşma bir-iki saat kadar devam eder, yine geldiği gibi arabasına biner, babam da kapıya kadar kendisini teşyi ederdi. Yüzünün eskiden pek güzel olduğu belliydi. Narin, orta boylu, kumral, mavi-elâ gözlü, nurânî, asaletini gösteren hâl, hareket ve terbiyeye mâlik bir sultandı. Giyinmesi tamamiyle alaturka olup, ağır kumaşlardan dört etekli entari, ayağına güderiden papuç giyer, beline şaldan kuşak bağlar, bu entari üzerine salta dedikleri bol kollu bir ceket geçirir, başına fes gibi bir şey giyip etrafına oyalı ipekli yemeni sarar, üzerine zümrüt ve lâ'llerle yapılmış, ortadaki daha büyük, iki yanlarındakiler küçük, gül şeklinde kıymetli iğneler takardı. Başka hiçbir mücevher nişan takmazdı.' (Prof. Dr. Ekrem Buğra Ekinci) Adile Sultan ile Damat Mehmed Ali Paşa'nın Eyüp Sultan'daki türbesi Besteleri: 'Gizlice şaha buyur, hâne-yi tenhâya buyur.' (Hicaz Hümayun Makamı) Bestelenmiş şiiri: 'Merhaba ey fahr-i âlem merhaba.' Beste: Hacı Faik Bey. 2 Kasım 1887'de İstanbul Yıldız Sarayı'nda doğdu. Beşiktaş Yahya Efendi Dergâhında öldü. Annesi Ayşe Müşfika 4. Kadın Efendi, babası II. Abdülhamid'dir. Cumhuriyet sonrası Paris'e yerleşti. 1951 yılında Türkiye'ye döndü. Fransızca bilen Osmanoğlu, arp, keman, piyano çalmakta ve ressamlık yapmaktaydı. Musikiyi Miralay Lombardi, Edgar Manas, Silvelli, Devlet Efendi gibi hocalardan öğrendi. Ayşe Sultan, 12 yaşında kompozisyon yapmaya başlamış; arp, keman ve piyano çalmış; özellikle piyano için birçok eser bestelemiştir. 1952 yılında 'Osmanoğlu' soyadını alan Ayşe Sultan'ın 'Babam Abdülhamid' adıyla yazdığı anılarının bir bölümü, 1960 yılında Hayat Dergisi'nde dizi olarak yayımlanmıştır. Bestelerinden bazıları: Hamidiye Marşı (ilk bestesidir. 1900); Fatih Marşı (Çargâh); Çoksesli Marş (II. Abdülmecid için yazılmış 1942); Şefkat Valsi (1949). Gevheri Sultan yahut tam ismiyle Fatma Gevher-i Osmanoğlu, Sultan Abdülâziz'in oğullarından Şehzade Seyfeddin Efendi'nin kızıydı. 2 Aralık 1904'te İstanbul'da doğdu. 10 Aralık 1980 tarihinde İstanbul'da vefat etti. Annesi Necm-i Felek Hanım, babası Şehzâde Seyfettin Efendi'dir. Sultan Abdülaziz'in torunudur. Tahsilini yurt dışında yapan Osmanoğlu, kemençe, lavta, ud, tanbur ve piyano çalıyordu. Eseri: 'Başka âlem gerektir gönlümü seyran için' (Hüzzam); 'Gittin bir hayal gibi, bir gün geri dönersin' Hüseyni. 1896'da Konya'da doğdu. 1968'de vefat etti. Çocukluk yıllarında tekke musikisinin tesirinde kalan Hoşgör, esas musiki eğitimini İstanbul'a geldikten sonra, sırasıyla Enderunlu İsmet Efendi ve Udi Âfet'ten ud dersleri, saray müezzinlerinden Halit Bey'den usul dersleri alarak devam ettirmiştir. Tanburi Cemil Bey'le tanışması ve kendisini 'Dârülbedayi-i Musiki-i Osmani' okuluna kaydettirmesi ile musikiye olan ilgi ve alakası devam etmiştir. Ud ve piyano çalan Bedriye Hoşgör'ün bu gayreti hocası Udi Nevres Bey tarafından da takdir edilmiştir. Tüm eser ve notaları kızı Melek Hanım tarafından Dr. İrfan Doğrusöz'e hediye edilmiştir. Bestelerinden bazıları: 'Güneş doğdu damlara' (Bayâti Arabân); 'Kararan sularda aksini gördüm (Kürdili Hicazkâr); 'Mutrıpta mıdır, nâlede mi, bende mi te'sir?' (Kürdili Hicazkâr) Osmanlı İmparatorluğu'nun bilinen ilk Müslüman kadın bestecisidir. 1700 yılında öldüğü tahmin edilen Reftar Kalfa'nın doğum tarihi bilinmiyor. Reftar Kalfa, hakkında çok az bilgi sahibi olmamıza rağmen, gene de müzik tarihi ile ilgili araştırmalarda adından önemle bahsedilen bir bestecidir. Bu araştırmalarda, Reftar Kalfa'nın 1648-1687 yılları arasında hüküm süren Sultan IV. Mehmet zamanında yaşamış bir besteci olduğu belirtilirken, günümüze ulaşan belgelerde 'Kalfa' sıfatı ile anılmadığı için, Reftar adındaki bu bestecinin kadın olup olmadığı konusunda belirsizlik olduğu da özelikle vurgulanır. Reftar, Farça bir kadın ismidir. 'Salınarak, edalı yürüyüş' anlamına gelir. Bu nedenle aslında belirsiz olan husus, besteci Reftar Hanım'ın bır kadın bestecı olup olmadığı değil, 'kalfa' statüsüne sahip olup olmadığı konusudur. Reftar Kalfa'nın saz eserlerindeki üslubu nedeniyle, müzik bilimcileri onun Tanbur çaldığını öne sürmüşlerdir. Bu nedenle bazı kaynaklarda adı Tanburi Reftar Kalfa olarak da geçmektedir. Besteleri: Sabâ Perişan Peşrev, Nigâr Peşrev, Arazbâr Zemzeme Peşrev, Rast Saz Semaisi, Şehnâz Bûselik Saz Semaisi. Kadın besteci deyince ilk akla gelenlerden bir tanesi... Osmanlı'nın besteleriyle ünlenen kadın bestecisidir. 1710-1780 tarihleri arasında yaşadığı tahmin edilir. Tambur çaldığı ve sesinin güzelliği ile tanındığı ileri sürülmektedir. Dilhayat Kalfa, Osmanlı İmparatorluğu'ndaki ilk kadın besteci olan Reftar Kalfa'dan sonra bilinen ikinci kadın bestecidir. Yaşamı hakkında neredeyse yok denecek kadar az bilgi olmasına rağmen, bestelerinin müzik kalitesi günümüze kadar tartışılmaz yerini korumuştur. Dilhayat Kalfa, adındaki Kalfa sıfatından da anlaşılacağı gibi, sarayda yetişmiş ve gene sarayda Kalfa rütbesi kazanacak önemli bir idari görevde bulunmuş bir kişidir. Dilhayat Kalfa besteleri, Darülelhan Tasnif Heyeti (günümüzdeki Konservtuar) tarafından tesbit edilmiş eserler arasında yer almaktadır. Ayrıca 18. yy. güfte mecmualarından olan Hekimbaşı Mecmuası'nda 'Dilhayat' adına kayıtlı Rast ve Eviç makamlarında murabba beste ve Segâh makamında bir semâi'yle birlikte on üç eseri bulunmaktadır. Dilhayat Kalfa eserlerini bestelerken çifte düyek, remel, devrikebir, hafif muhammes gibi büyük usulleri kullanmıştır. Bestelerinden bazıları: 'Çok mu figânım ol gül-i zibâhıram için' (Evc makamı); Evcâra Peşrev, Büzürk Peşrev ve Saz Semaisi, Hüseyni Peşrev. Doğumu ve ölüm tarihi bilinmeyen bestecimiz, Abdülmecid zamanında sarayda piyano hocalığı yapmıştır. Donizetti Paşa'nın talebesi ve aynı zamanda saray orkestrasında birinci kemandır. Besteleri: Polka, Mazurka, Piyano için parçalar. 17 Temmuz 1778 tarihinde doğdu. 4 Haziran 1848 tarihinde vefat etti. Esma Sultan renkli kişiliğiyle olduğu kadar, son derece başarılı besteleriyle de adından söz ettirmiştir. Ey afitab-ı bezm-i nur sözleriyle başlayan bestesi günümüzde de bilinmektedir. Eseri: 'Ey âfitab-ı bezm-i nur' (Bestenigâr) Tanburi Faize Hanım 1894 yılında İstanbul'da doğdu. Mabeyinci Faik Bey ile Şeminur Hanım'ın kızıdır. Fahire Fersan'ın ablasıdır. Özel öğrenim görerek yetiştirildi. Çok küçük yaşlarında babasının yakın dostu olan Tanburi Cemil Bey'den Tambur ve musiki dersleri aldı. Enderini Hafız Hüsnü'den, İsmail Hakkı Bey'den hayli eser öğrenerek repertuarını genişletti. Darülelhan'da ve çeşitli musiki derneklerinde Tambur öğretmenliği yaptı. Çok iyi Tambur çalan ve musiki kültürü çok zengin olan Faize Hanım, maarif müfettişlerinden Ruhi Bey'le evliydi. Eşinin teşviki ile bestekârlığa başladı; az ve özlü eserler bıraktı. Eserleri: 'Bâde-i vuslat içilsin kâse-i fâğfurdan' (İlk bestesidir. Sözleri Şeyh Abdülbaki Baykara'ya aittir.) 'Severim her güzeli senden eserdir diyerek.' (Hicazkâr) 1877'de Beyrut'ta doğdu. 4 Nisan 1926'da vefat etti. Özel hocalardan piyano, Türk ve Batı musikisi eğitimi aldı. Şarkıları'E.R.' imzasıyla Rübap Mecmuasında yayınlandı. Besteleri: 'Hicab etme benden söyle' (Sûzinâk); 'Bugün bir keyfiyetim var' (Bayâti); 'Bedr-i vechin gizledin, ey reşk-i mâh' (Çargâh); 'Kimseye etmem şikâyet, ağlarım ben halime' (Sûzinâk) Anılarını yayımlayan ilk Müslüman kadın yazardr. 1850'de İstanbul'da doğdu. 7 Aralık 1936'da İstanbul'da vefat etti. Babası vezir, hekim Dr. İsmail Paşa'dır. Yedi yıl Saray-ı Hümayun'da I. Abdülhamid'in kızı Münire hanımın yanında nedime olarak yaşadı. Matmazel Romano'dan piyano öğrendi. 11 yaşında iken saraydan ayrıldı. Babasının Girit Valisi olduğu yıllarda Giritli Kutbi Efendi'den Osmanlı şiirini, aruzu öğrendi. İlk musiki hocası ise Nikoğos Ağa'dır. Medeni Aziz Efendi, Asdik Ağa sonraki hocalarıdır. Piyano da çalan Leyla Hanım 200'ün üzerinde beste yapmıştır. Ölümünden üç yıl önce de 'Saz' soyadını almıştır. Bestelerinden bazıları: 'Zevk-i sevda duymadın, âşık perestâr olmadın' (Hicaz); 'Mâni oluyor halimi takrire hicâbım' (Sûzidil); 'Mey-i aşka gönül peymane olsun' (Rast); Nazarın fikrime nûr-efşandır.' (Hicazkâr); 'Vicdanı muazzam olan Osmanlılarız biz' (Hicazkâr). 1 Haziran 1885'te Çırağan Sarayı'nda doğdu. V. Murat'ın torunudur. 16 Haziran 1971'de vefat etti. Piyano, keman ve ud çalan Rukiyye Sultan pek çok eseri bestelediği ifade edilmektedir. 12 Eylül 1892'de Ortaköy Sarayı'nda doğdu. Mehmet Vahdettin'in kızıdır. Annesi Emine Nazik Edâ Baş Kadın Efendi'dir. 25 Ocak 1967'de vefat etti. Pek çok eser bestelediği ifade edilmektedir. 1880'li yıllarda doğduğu tahmin edilen Kevser Hanım, Darülelhan'da keman öğretmenliği yapmıştır. Sinekmâni ve piyanist olan Kevser Hanım'ın 1950'li yılında vefat ettiği tahmin edilmektedir.

Osmanlı'nın bestekâr kadınları

İLGİNİZİ ÇEKEBİLECEK DİĞER MAKALELER

İki Cihan Saadeti İçin Allah Ve Resulü'ne İtaat Edenlerin Mükafatı

Rütbelerin en yücesi: İlim

Ekrem Demirli'nin kaleminden Kur'an-ı Kerim'in anlamına yolculuk

Allah'ın yasakladığı huy: Kibir

Mobil Uygulamamızı İndirin

FİKRİYAT GÜNDEM

Google'ın açıkladığı Tercih Edilen Kaynaklar bölümüne Fikriyat'ı eklemeyi unutmayın!

Kudüs üzerine Siyonist-Mason ittifakı

Peygamberlerin yoluna dönüş

Aktivist Yasir Cebeci: Daha da Güçlendik

Fatma Bayram: Her anne-baba dijital okuryazar olmak zorunda!