Sayıların harflerle dansı: Tarih düşürme sanatı
Ebced hesabı, sayıların harflerle dansıydı. Eski alfabemizde kullanılan her harfin bir sayı değeri vardı. Edebiyatımız da bu sistemi en iyi şekilde kullanmış; padişahların tahta çıkmaları ve ölümleri, şehzadelerin sünnet törenleri, önemli eserlerin yapılış tarihleri, fetihler gibi toplumu etkileyen olaylar "ebced" hesabı yardımıyla tarihe not düşürülmüştü. Usta şairler tarafından gelenekselleştirilen tarih düşürme sanatını sizler için inceledik.
Önceki Resimler için Tıklayınız
Cevdet Paşa, Türk edebiyatında manzum tarihin ilk defa Hızır Bey tarafından 1446 yılında Fatih Sultan Mehmet'in yaptırdığı bir cami için söylenen, "Câmiʿun zîde ʿömrü men ʿamerehû" (Bu camiyi imar edenin ömrü uzun olsun) mısraı ile başladığını söylemiş, ardından gelen edebiyat tarihçileri de bu bilgiyi tekrarlamıştır. Ancak daha on dördüncü yüzyılda Türkler tarafından tarih manzumeleri yazıldığı bilinir.
Başlangıçta öğrenme ve ezberleme kolaylığı için ortaya çıktığı tahmin edilen tarih düşürme, daha sonra şairliğin gereklerinden biri sayılarak bu alanda sanat gösterme aracı durumuna geldi. Tarih söyleyen şairler için "müverrih" kelimesinin kullanıldığı İzzet Molla'nın, "Olur olmaz müverrih anlamaz İzzet bu târîhi / Yine Hak eyledi Es'ad Efendi nutkunu fetvâ" beytinden anlaşılır ve Sürûrî'nin müverrih lakabıyla anılması da bunu gösterir.
Şairler çoğunlukla tarih mısraından önceki mısrada tarih kelimesini ve kendi mahlaslarını birlikte zikrederler. Tarih kelimesinin bu şekilde anılmadığı manzumeler tarih mısraının tespitinde güçlüklere yol açması sebebiyle makbul sayılmaz. Tarih düşürmede genellikle hicrî kamerî yıl kullanılmakla birlikte son devirlerde hicrî şemsî, malî (rûmî) ve milâdî yıllara göre söylenmiş tarihlere de rastlanır.
En güzel örnekleri Bursalı Hâşimî ve Seyyid Osman Sürûrî gibi şairlerin elinden çıkmıştır. Edebiyatımızda Ahmed Paşa, Hızır Bey, Hayâlî Bey, Tâcî Bey, Molla Lutfi, Necâtî Bey, Taşlıcalı Yahyâ, Edirneli Nazmî, Lâmiî Çelebi, Zâtî, Âşık Çelebi, Rûhî-yi Bağdâdî, Kafzâde Fâizî, Hâletî, Nev'îzâde Atâî, Zekeriyyâzâde Yahyâ Efendi, Fehîm-i Kadîm, Cevrî, Nâilî-i Kadîm, Evliya Çelebi, Nâbî, Nedîm, Seyyid Vehbî, Nahîfî, Abdürrezzâk Nevres, Sünbülzâde Vehbî, Şeyh Galib, Enderunlu Fâzıl, Enderunlu Vâsıf, İzzet Molla, Pertev Paşa, Fatîn Efendi, Leylâ Hanım, Şeref Hanım, Zîver Paşa, Eşref Paşa, Osman Nevres, Sahaflar Şeyhizâde Esad Efendi, Senîh, Ahmed Lutfi Efendi, Şinâsi, Nâmık Kemal, Muallim Nâci, Recâizâde Mahmud Ekrem, Muallim Cûdî, Ali Emîrî Efendi, Üsküdarlı Talat gibi birçok şair tarih manzumeleri kaleme almıştır.
İLGİNİZİ ÇEKEBİLECEK DİĞER MAKALELER
