Osmanlı'dan günümüze ulaşan vesikalar

Bir büyüğe sunma, takdim, resmî bir evrakın padişaha sunulması manalarını taşıyana arz kelimesi Osmanlı diplomatiğinde de hemen hemen aynı manaya gelir. Genelde resmi görevlilerin bir konu hakkında bilgi vermek veya dilekte bulunmak üzere sundukları resmî mahiyetteki belgeler arz adını alırlar.

Diplomatik bakımdan iki belde, iki memleket arasındaki şahıslara iş, tebrik, taziye, "arz-ı muhabbet" gibi vesilelerle birbirlerine gönderilen yazılara mektub denir. Nitekim "bitik", nâme", nemika", "varaka", risâle" gibi tabirler de hemen aynı manaya kullanılmışlardır.

Ariza, tahrirat, şukka, mektup gibi yazışmalarda belge önceleri bir kese, 19. yüzyılda ise bir zarf içine konurdu. Bunların üzerine de gönderilenin adresi yazılırdı. Ancak bu adresler, bugünkünden farklı bir anlayışla kaleme alınırlardı. Bunlar ekseriya "bi-mennihi Teâlâ", bazen da "inşaallahü Teâla" dualarıyla başlardı. Gönderilenin makamı ile birlikte adının da zikredildiği adresler yanında "sultanım", "paşa", "karındaş" kelimelerinin kullanıldığı adresler de vardı.

Adreslerde ihmal edilmeyen bir kelime vardır: "Bedûh". Bazı mühürlerde de görülen bu kelimenin menşei ve manası ihtilaflıdır. Bir rivayete göre bedûh, yazışmaları yerlerine ulaştırma ile vazifeli bir melektir ki, zarfların üzerine yazılmasının manası budur.

Merkezle taşra veya taşradaki iki yer arasındaki yazışmalar için kullanılan bir belge türüdür. "Üstten alta yazılan tahrîrattır" şeklinde de tarif edilebilir.

Lügatlerde "posta ile gönderilen resmî mektup" olarak tarif edilir. Osmanlı diplomatiğindeki manası da hemen hemen aynıdır. İstanbul'daki merkez daireleriyle (başlangıçta kalemler, 1830'lardan sonra nezaret ve diğer daireler) vilayetler ve dış temsilcilikler ve bunların birbiri arasındaki yazışmalar (muharrerat) "tahrirat" adıyla anılır. Ancak gerçek manada tahrirat adını taşıyabilmesi için, yazının küçükten büyüğe yazılmış olması lazımdır.