Arama

Ramazanda göğü süsleyen sanat:

Ramazanda göğü süsleyen sanat: Mahya

’dan günümüze, her yıl Ayının gelişi, şehirdeki bazı değişikliklerle birlikte hissedilmeye başlanır. Tezgâhları dolduran hurma ve iftariyelikler, fırınların önündeki pide kuyrukları ve kimi zaman bir pastane vitrinindeki güllaç tepsisi… Bir şehirde, Ramazanı yaşadığımızı bize en çok hissettiren şeylerden biri ise, camileri ve gökyüzünü süsleyen ışıklarıdır. Tarihte ilk kez İstanbul’da kurulan ve Sultan’a sunulan bir hat levhası ile başlayan mahya ışıklarının yolculuğu, günümüzde hâlen sürüyor…

aylarının bir geleneği haline gelen ve ilk olarak İstanbul'da ortaya çıkan sanatı, minareler arasına gerilen iplere kandillerin dizilmesiyle oluşturuluyordu.

İslam dünyasının genelinde, mübarek kabul edilen gecelerde, kandil yakma geleneği yaygındı. Mahya sanatının İstanbul'da ortaya çıkma sebebi ise, padişahların yaptırdığı iki, dört ve altı minareli selâtin camilerin, bu şehirde bulunuyor olmasıydı.


HAT SANATINDAN DOĞAN MAHYA

İlk mahyanın kuruluşuna dair en yaygın rivayet, dönemine ait. Rivayete göre, dönemin meşhur hattatlarından müezzini , son derece sanatkârane işlemiş olduğu bir levhayı padişaha sunar.

Levhayı çok beğenen Sultan I. Ahmed, Kefevî'den levhayı ışıklandırarak, kendi yaptırdığı 'nin minareleri arasına asmasını ister. Kandillerle ışıklandırılan levhanın, Sultanahmet Camii minareleri arasına asılmasıyla da, kurulmuş olur.


İLK MAHYA SULTAN AHMET CAMİİ'NE KURULDU

Bu rivayetin gerçekleştiği tarih hakkında kaynaklarda kesin bir bilgi bulunmasa da, ilk mahyanın 1616 ve 1617 tarihlerinde kurulduğu tahmin edilir.

İnşası 1616 tamamlanan Sultanahmet Camii'nin banisi I. Ahmed, 22 Kasım 1617'de vefat etti. Caminin açılış tarihi olarak kabul edilen 2 Haziran 1616 Cuma günü de, o yılın Ramazan Ayının hemen öncesine denk gelir.

Sultan I. Ahmed'in vefat tarihi ise, 1617 yılı Ramazan Ayının ardından gerçekleşti. Yukarıdaki rivayetten yola çıkılarak, ilk mahyanın 1616 ya da 1617 yılının Ramazan Ayında kurulduğu tahmin ediliyor.


MAHYALARLA İLGİLİ EN ESKİ BELGE

İlk mahyanın kuruluşuna dair bir başka olay ise, 'in sadrazamı 'ya ait bir emirnameye dayanıyor.

Lale devrine ait olan bu emirname, mahyalarla ilgili en eski belge olma özelliğini taşıyor; ancak onun bizi ilk mahyanın kuruluşuna götürdüğü söylenemez. Çünkü belgede aynı anda bütün selâtin camilere mahya kurulması emrediliyordu.

O dönem İstanbul'da sayıları oldukça artan selâtin camilerin, her birine aynı anda mahya kurulması için, elbette bu sanatın artık olgun bir hale gelmiş olması ve ustalarının da yetişmiş olması gerekiyor.

Zira devrin teknik şartları göz önünde bulundurulduğunda, mahya kurma işinin ne denli zor olduğu ve beceri gerektirdiği aşikâr. Bu zorlu sanatın bir olgunlaşma, eskilerin tabiriyle "tekâmül" sürecinin olması gerektiği göz önünde bulundurulduğunda, mahya tarihinin daha eskilere dayandığı sonucu ortaya çıkıyor.


MAHYA İÇİN CAMİLERE MİNARE EKLENDİ

Ramazan Ayında, İstanbul'daki selâtin camilere yayılan mahya kurma geleneği, halk tarafından da büyük ilgiyle karşılandı. Öyle ki artık her semtin halkı, kendi camilerinde de mahya kurulması için padişaha arzuhâlde bulunuyordu.

Tüm selâtin camilere mahya kurulması için ferman çıkarıldığında, 'nin minareleri henüz mahya kurulacak kadar yüksek değildi. Mahya kurulması için camiye iki şerefeli yüksek minareler inşa edildi.

Üsküdar'daki de, tek minareli olduğu için buraya mahya kurulamıyordu. Üsküdar halkının semtlerinde mahya olmamasından şikâyet etmeleri üzerine, Mihrimah Camii'ne sonradan bir daha eklendi.


'MAHYA' KELİMESİNİN KÖKENİ

Mahya kelimesinin etimolojik kökenine dair net bir bilgi olmasa da, ve 'nin bu konuda görüşleri bulunuyor.

Ahmed Rasim "mahya" sözcüğünün Farsça "mahiye" kelimesinden türediğini söylüyor. Mahiye ise, Farsçada "aya özgü", "ay gibi" anlamlarına geliyor.

Yine mâh kelimesinin Farsçada ay anlamına geldiği ve edebiyatında aydınlığı, güzelliği, yüz aydınlığı ve güzelliğini temsil eden bir mazmun olarak çokça kullanıldığı, hatta birçok Osmanlı sultanının isimlerinde de yer aldığı göz önünde bulundurulursa, Ahmed Rasim'in bu konudaki tespitlerinin yerinde olduğunu söylemek mümkün.

Şemseddin Sami ise, Kamus-ı Türkî adıyla bilinen sözlüğünde, kelimenin "mâh" ismine Arapça "yâ" nispet ekinin getirilmesiyle oluşturulmuş galat bir tabir olduğunu söylüyor. Aslında Şemseddin Sami'nin tarifi de bizi Ahmed Rasim'in varsayımına götürüyor. Yani Şemseddin Sami'nin verdiği tarif de kelimenin kuruluşunda "aya özgü" anlamının yer aldığını söylüyor.

Ahmed Rasim'e göre, bir diğer ihtimal de mahya kelimesinin Farsçada "sıralanmış" anlamına gelen "müheyyâ" kelimesinden Türkçeleşmiş olabileceği.


"MİNAREYE KAFTAN GİYDİRMEK"

Çift minareli camilere mahya asılırken, tek minareli camiler aydınlanmaktan mahrum bırakılmıyordu. Camilerin minarelerine, bazen de kubbelerine kaftan giydiriliyordu.

Kaftan denince akıllara ilk olarak kumaş gelse de; minareler, külâhından küpüne kadar yukarıdan aşağıya kandillerle donatılıyor ve buna "kaftan giydirme" veya "kaftanlama" deniliyordu.

MAHYALAR ZEYTİNYAĞI İLE AYDINLATILIRDI

Geçmişte, mahyaları aydınlatmak için kandillerin içine zeytinyağı kullanır, kandile konan yağın miktarına göre kandilin yanma miktarı ayarlanırdı.

Bir kandilin üç saat boyunca yanması için, o kandile 12 dirhem yağ konur; fitil fıstık çöpüyle yapılıp parlak yanması için tatlı su sazı kavrulup çatlatılırdı. Ardından üzerine pamuk sarılarak şamandıra kandilin dibine oturtulur, minarenin içinde özel tellere asılırdı.

Kandiller yuvarlak, büyükçe bir kutunun içine oturtulur, kırılmasın ve sönmesin diye kutunun kapağı kapatılırdı. Emek isteyen daha birçok işlemden sonra mahya tamamlanarak, camilerin minarelerine asılırdı.


DÜNDEN BUGÜNE MAHYALAR

Bir aylık mahya için, bu kandillerden dört yüz-beş yüz kandil hazırlamak gerekiyordu. Bu nedenle mahya yapımı oldukça zor ve külfetliydi. Yağın damlatılmaması ve yangınlara karşı tedbirli olunması da ayrıca önemliydi.

Elektriğin yaygınlaşmaya başlamasıyla, geleneksel mahyalardan ampullerle yapılan mahyalara geçildi. Elektrikli mahyalar, ilk denemelerde başarısız olsalar da, daha sonra geliştirilerek tekrar eski yaygınlığına kavuştular.

Geleneksel mahyacılık sanatının, teknik ve uygulamaları zamanla değişse de, mahya Ramazan Aylarının vazgeçilmez bir geleneği olarak kurulmaya devam ediyor.

Eskiden yağlarla yakılan kandiller, yerini elektrik lambalarına çoktan bırakmış durumda. Bunun yanı sıra, teknolojinin gelişmesiyle dijital mahyalar da camileri süslüyor.

2018 Fikriyat. Tüm hakları saklıdır.
BİZE ULAŞIN