Hikmet ve bilgelik dolu nice şiirler vardır

Klasik şiirimizi anlatan kitaplarda klasik üslup, sebk-i hindî, hikemî üslup ve mahallileşmeden bahsedilir. Bu tasnifin üslup olarak değerlendirilmesi bir tartışma konusu olup bu yazıda hikemî şiir üzerinde duracağım. Daha önce hikemî şiirin bir yönüne değinen kısa bir yazı yazmıştım. Bu sefer kapsamı genişletip daha teferruatlı ele almaya çalışacağım. .

Hikem hikmetin çoğulu olup hikmetler anlamına gelir. Hikemî şiire geçmeden önce hikmetin sözlük anlamları üzerinde duralım. Hikmet için biri eski biri yeni sözlükte şu anlamlar verilmiş:

Kâmûs-ı Türkî: 1. Hakîmlik, hakîm adamın hâli, akl-ı kâmil ile ilm-i âlî: Lokman'ın hikmeti. 2. Felsefe ilmi ve şuûbâtı: hikmet-i İlâhiyye, hikmet-i tabîiyye, hikmet-i riyâziye, hikmet-i ameliyye. 3. Sırr-ı hafî, ne olduğu anlaşılmaz sebep ve hakîkat: Bunda bir hikmet vardır, hikmet-i İlâhiyye. 4. Hakîkat ve ahlâka müteallik kısa söz, mesel: hikem-i Süleyman.

Kubbealtı Sözlük: 1. Cenâbıhakk'ın her şeyi yerli yerince yaratma, her şeyi lâyık olduğu yere koyma sırrı, âlemin insanlar tarafından anlaşılamayan gizli amacı. 2. Allah'ın kulun kalbine eşyânın hakîkati hakkında koyduğu, akılla elde edilemeyen kalbî ilim, eşyânın hakîkatini olduğu gibi bilme; Tanrı ile kâinat, insanla âlem arasındaki bağları, âlemle ilgili gerçekleri kavrama ilmi, ledün ilmi. 3. Bir şeyin oluşundaki akıl erdirilemeyen sebep, gizli sebep. 4. Hak ve hakîkate uygun, kısa ve mânâlı söz. 5. Ahmet Yesevî tarzında yazılan tasavvufî manzûmelere verilen isim. 6. Felsefe. 7. Fizik Hikmet-i tabiiyye

Her iki sözlükte verilen anlamlar arasında şiir söz konusu olduğunda şu üç özellik öne çıkar:

1. İnsanların büyük bir kısmının anlamakta güçlük çektiği kâinatın ve eşyanın yaratılışındaki veya yaşanan olayların oluşundaki sır, gizli sebep,
2. Allah'ın kulun kalbine eşyânın hakîkati hakkında koyduğu, akılla elde edilemeyen kalbî ilim, ilm-i ledün.
3. Hak ve hakikata, ve ahlaka müteallık kısa ve manalı söz.

Hikemî şiirin konusunu da oluşturan bu üç özellik Hz. Peygamber'in dolayısıyla İslam'ın üzerinde durduğu konulardır ve tarih boyunca Hz. Peygamber ve onun varisleri olan alimler ve Allah dostları bu konuların üzerinde durmuş ve talebelerine ve sevenlerine bunları öğretmeye çalışmıştır.

Nebevî talim ve terbiyenin de bir yönü olan hikmet TDV İslam Ansiklopedi'sinde "Peygamberin kendisine indirilen kitabı öğretme sürecinde ilâhî hükümleri nasıl açıklayacağını bilmesine ve onları bildirmesine, ayrıca bu şekilde elde edilen bilgi" olarak tarif edilmesi hikemî şiirin temellerini Kuran ve hadislerde aramamız gerektiğine işaret ediyor.

Kuran ve hadiste aramakla birlikte hikmetin ve hikemî sözlerin İslam'a mahsus olmadığını ve ondan önce de olduğunu söylemeliyiz. Hem semâvî hem de Zerdüştlük, Budizm, Hinduizm vs gibi semâvî olmayan dinlerde de benzer konularda söylenmiş, yazılmış nice sözler bulunmakta, nice kitaplar ellerde dolaşmaktadır. Dolayısıyla hikemî şiiri sadece İslam'a tahsis etmek doğru değildir, hikmet tüm insanlığın müşterek hazinesidir. Müslüman da bu hazineyi nerede görse alır, istifade eder.

Yazıyı uzatmamak için diğer dinlerde hikmetli sözlere sıralamayacağım, Hz. Peygamber'in yaşadığı toplum olduğu için sadece Cahiliye dönemi Arap şiirinden birkaç hikemî şiir örneği vereceğim. Bizim için bir sözün hikmetli olup olmaması için ölçü olması bakımından da Hz. Peygamber'in beğendiği şair ve şiirlerinden örnek vereceğim.

Hz. Peygamber'in muallaka şairlerinin şiirleri arasında beğendiklerini niçin beğendiğini belirterek sıralıyorum:

Lebîd: Bir şairin söylediği en doğru söz:

'İyi bilin ki Allah'tan başka herşey bâtıldır..

Ecelim gelmeden bana İslâm'dan (sirbâlen) bir pay sahibi kılan Allah (c.c.)'a hamdolsun. (Buhari, II/395)

Tarafe: Hz. Peygamber'in evine girerken beytini terennüm ettiği şair:

Günler sana bilmediğin şeyleri gösterecek ve ummadığın kimseler de sana haberler getirecektir.

Antare: Hz. Peygamber'in görmek istediği tek şair:

Karnım belime yapışmış olsada olsa minnetten âzâde bir yiyecek buluncaya kadar aç yatar, aç kalkarım.

Süveyd: Hz. Peygamber'in Bu kişi bana yetişseydi Müslüman olurdu.¨dediği şair.

Haremde gecelesen de güvende olma
Ölümler her insanın iki yanındadır

Züheyr: Oğullarına Müslüman olmalarını tavsiye eden şair.

İçinizde olan hiçbir şeyi Allah'tan gizleyemezsiniz. Her neyi gizlemeye çalışırsanız Allah onu bilir.

Ümeyye b. Salt: Şiiriyle Müslüman olan şair:

Seni sakındırırım, Allah'tan başkasını ortak kılma, çünkü doğru yol apaçıktır. Ay Allah'ım sana Rab olarak razı olduk. Senden başka ikinci bir ilaha ibâdet etmeyi elbette ve asla düşünmeyiz. Ey Rabbim, beni asla kâfir yapma! Kalbimi daima imanla doldur. Bir insan olarak yaşadığım sürece bedenimi, cildimi, etimi ve kanımı iman ile donat.

Kuss b. Saide: Ayrı bir ümmet olarak haşredilecek şairin hutbesi:

Ey insanlar! Geliniz, dinleyiniz, belleyiniz, ibret alınız. Yaşayan ölür; ölen yok olur; olacak olur. Yağmur yağar, otlar biter. Çocuklar doğar. Analarının babalarının yerini tutar. Sonra hepsi yok olup gider. Olayların ardı arası kesilmez. Hemen birbirini kovalar. Kulak veriniz, dikkat ediniz. Gökte haber var, yerde ibret alacak şeyler var. Yeryüzü bir sarayın döşemesi, gökyüzü bir yüksek tavan. Yıldızlar yürür, denizler durur. Gelen kalmaz, giden gelmez. Acaba vardıkları yerden hoşnut olup da mı kalıyorlar? Yoksa orada bırakılıp da uykuya mı dalıyorlar? Yemin ederim Allah'ın (c.c.) katında bir din vardır ki, şimdi bulunduğunuz dinden daha sevgilidir. Allah'ın (c.c.) bir gelecek peygamberi vardır ki, gelmesi pek yakın oldu. Gölgesi başınız üstüne geldi. Ne mutlu o kimseye ki, ona inanır, o da ona doğru yolu gösterir; vay o talihsize ki ona isyan eder, karşı çıkar. Yazıklar olsun ömürleri gafletle geçen ümmetlere!..

Zeyd b. Amr b. Nufeyl: Tek başına ümmet olan şair:

İşler taksim olunduğu zaman bir tek rabbe mi yoksa bin tane rabbe mi ibâdet edeceğim? Lat ve Uzza'yı terk ettim, bıraktım. Dirayetli, ileri görüşlü olan bir kimse de böyle yapar. Ne Uzza'ya ibâdet ederim, ne de onun iki kızına ve ne de Benu Armr'ın iki putunu ziyaret ederim. Ne de Hubel'e ibâdet ederim. Eski zamanda aklımın yetmediği bir dönemde o bizim için rabdi. Fakat Rabbim Rahman'a ibâdet ederim ki çok bağışlayan, affeden Rab günahımı bağışlasın. Rabbinizin takvasına sarılın ve muhafaza edin, ona sarıldığınızda helâk olmazsınız. Biliniz ki iyi kimselerin yeri cennettir. Kafirler için ise sıcak ve alevli cehennem vardır.

Hz. Peygamber'in beğendiği sözlere baktığımızda hikmetli sözlerin ne olduğunu anlıyoruz. Allah'ın birliğini ve varlığını, güzel ahlakı, hayata dair hakikatleri dile getiren beyitlerin hikemî şiirin temellerinden biri olduğunu söyleyebiliriz.

Kuran ve Hadislerde Hikmet

Kuran'ı kerimde hikmet lafız olarak 19 ayette geçer: Bakara, 129, 151, 231, 251, 269, Âl-i İmrân 48, 81, 164, Nisâ 54- 113, Mâide 110, Nahl 125, İsrâ 39, Lokman 12, Ahzâb 34, Sâd 20, Zuhruf 63, Kamer 5 ve Cuma 2. Meallerine baktığımızda Kuran'ın kendisinin hikmet olduğu, hikmetin Allah'ın insana hikmeti yani doğruyu bildirmesi ve öğretmesi, öğrenilen bilginin derinlemesine kavranması, doğru ile yanlışı, hak ile bâtılı birbirinden ayırabilme, bilgiyi hayatın içinde doğru ve adaletli biçimde kullanabilme ve doğruyu güzel sözle, uygun yöntemle anlatabilme ve yaşayabilmek olarak tasnif edebiliriz. Hikmetin herkese verilmediği, kendisine hikmet verilenlerin ise büyük bir hayra nail oldukları, hikmet sahipleri de Allah'ın kendisine verdiği ilmi insanlara anlayacağı şekilde ve güzellikte, onları uyaracak şekilde vermeleri üzerinde durulur.

Kuran'a göre hikmetli söz söyleyebilecek kişilerin özellikleri ilmi Allah'tan almaları, öğrendikleri gibi amel etmeleri ve Allah'ın onlara bahşettiği ilmi insanlara akıllarının ereceği şekilde öğretmeleridir. Bunu yapabilmek ise kuvvetli bir kavrayış ve idrake sahip olmakla mümkün olacaktır.

Hikemî sözlerin muhataplar

Hikemî şiiri muhataplarına göre ikiye ayırabiliriz. İlki havas adı verilen ve idrakî yüksek, kalbi açık, hakikatin farkına varmayı başarmış olanlardır. Bunların sözleri de sırlıdır, ancak ehli anlar ve anlaşılması şerhe muhtaçtır. Daha çok mutasavvıf şairler tarafından söylenir. Muhatap olunan diğer kesim avamdır. Avama söylenen hikemî sözler daha anlaşılır olup öğüt vermek öne çıkar. Dine ve kurallarına uymanın yanı sıra güzel ahlak üzerinde durulur. Bu tür şiirleri daha çok halka dini öğretmekle iştigal eden hocalar söyler. Ayrıca mutasavvıf şairlerin henüz yolun başındaki ihvanı için söylediği şiirler de bu türe girer.

Bu ikisine ilave olarak dinden ve tarikatten bağımsız olarak herkesi ilgilendiren ve herkesin tecrübe etmesi muhtemel hayatın gerçekleri ve tecrübelerinin aktarıldığı bir üçüncü hikemî şiir tipi daha var. Hayatın ve dünyanın geçiciliği, insanların vefasızlığı, kanaat, tevekkül, sabır, yaşlanmak, dertler ve belalar karşısında yaşanılan duygular ve bunlara dayanma gücü gibi dünya hayatının cilvelerini aktaran bilgece sözler bu tür şiirin konularıdır.

Hikmetli sözleri muhtevalarına göre üçe tasnif edebiliriz:

Dinî: Sıradan bir Müslümanın uyması gereken kuralları hatırlatan sözlerdir. Daha çok şeriat ve tarikat ehline hitap eder. Ahmet Yesevî'nin hikmetleri en güzel örneğidir.

Tasavvufî: İlâhî sırların ve gerçeklerin bilgisi olan ilm-i ledünden bahseden şiirlerdir. Bu şiirin muhatapları hakikat ve marifet ehlidir. Bu tür hikemî şiirler keşf ve ilham yoluyla elde edilen bilgi ile yazıldığı için izah edilse de ehli olmayanın anlaması güçtür. Eskilerin rüsum uleması dedikleri kesim ile sıradan insanlar bu şiiri idrak edemez. Neredeyse tüm mutasavvıf şairleri bu başlık altında değerlendirebiliriz. Ancak mutasavvıf şairlerin her şiiri hikemî değildir. Aralarında dinî öğüt taşıyanlar da olduğunu da hatırlatmış olalım.

Ahlakî (genel) Hikmetin tecrübeye ve olgunluğa dayanan bilgelik tarafıdır. Burada dile getirilen bilgi tecrübe ve görgü ile kazanılan bilgidir. Hikmet ahlak felsefesinde ele alınan dört konudan biri iken şiir söz konusu olduğunda diğer üç konu olan adalet, iffet ve şecaat de hikmet gibi hikemî şiirin konusu olur. İnsanlık hâlini anlattığı için dinine ve milletine bakmaksızın tüm insanlar için de geçerlidir.

Dinî olan dindârâne veya zâhidâne, tasavvufun tarikate dair olanları mürşidâne veya mutasavvıfâne, ilâhî sırlardan bahsedenleri ârifâne veya irfânî olarak değerlendirilirken hikemî denilince ahlakî ve tecrübî olan şiirler gelmeye başladı. Yukarıda izah edildiği gibi zâhidâne ve mürşidâne şiirler de hikemî olup en beliği irfânî olanlarıdır. Onu hayata dair tecrübeleri terennüm eden şiirler takip eder. Zâhidâne ve dindârene olanlar, daha çok öğüt vermek kaygısını güttüğü ve akla hitap ettiği için diğerleri kadar estetik haz uyandırmaz ve beliğ kabul edilmez.

Zâhidâne, mürşidâne ve ârifâne söylenen sözlerin ortak özelliği doğru olması, hakikate muhalif olmaması ve ustaca söylenmesidir. İkinci özelliği belagatinin yüksek seviyede, mümkünse icaz olmasıdır. Ancak icaz seviyesinde söyleyebilen şair sayısı azdır. Çünkü icaz söz söylemek için tasavvufî ve dinî derinliğin yanında şairlik yeteneğinin de güçlü olması gerekir.

İcaz ve beliğ hikemî beyitler zaman içinde kabul görüp benimsendikçe anonimleşip meselleşir, atasözü olur. Çünkü geleneğimizde hikmetli sözün kim tarafından söylendiği zaman içinde önemini kaybeder, taşıdığı hikmete bakılır. Söz, hikmetli yani hikemî ise söyleyene bakılmaksızın alınır.

En değerli ve önemli konuları en güzel şekilde ifade etmek için çabalamanın neticesinde söylenen berceste mısra ve beyitler genellikle darbımeselleşir, sohbetlerin vazgeçilmez süsü olur.

Hikemî şiir ve duygu

Hikemî şiir genellikle bir düşünceye ve bilgiye dayalı olduğu için duygu değerinin olmadığı düşünülür. Ancak her ne kadar düşünce ve bilgi ağırlıklı olsa da veriliş biçimi ve algılanışı bakımından duygulara da hitap eder. Tasavvufî hikmetleri terennüm edenler doğrudan gönle hitap ettikleri için duygu yüklüdür. Okur bu tür şiirleri aklıyla değil, gönlüyle okur. Okur hem konunun önemi ve değeri hem de söyleniş güzelliği karşısında kendini kaybedebilir. Hikemî şiirin okurda uyandırdığı ve yaşattığı estetik haz, sözlerin aynı zamanda duygulandırıcı olduğunu da gösterir. Dolayısıyla hikemî şiirde duygu olmadığı düşüncesi doğru değildir. Bilakis özellikle irfânî olanları zevkîdir ve duyguların zirvedeki halidir.

Hikemî şair kalemiyle, hayata dair hakikatleri bir ressamın fırçasından daha canlı ve etkili çizebilir, tasvir edebilir. Hikmet sahibi okur bu tabloyu ya hayranlıkla ya da tahassür ile izler, okur, hisseder. Bu da bir diğer duygulanmadır.

Özetleyecek olursak hikemî şiirin iki işlevi vardır. İlki doğru ve hakka uygun sözleri, insanların ibret alacakları ve doğruyu bulacakları biçimde vermektir. İkinci işlevi ise söyleyiş güzelliği karşısında hayranlık uyandırmak ve daha önce yaşadığı halleri hatırlatarak bir kez daha yaşatmak, duygulandırmak işlevidir. Güzelliği ise söyleniş biçimindedir.

Hikemî sözlerin bir diğer işlevi okuru kemâle erdirmeye çalışmasıdır. Nefsi günahlardan sakınma konusunda uyarır, iyiliği ve güzelliği tavsiye eder, şahsi tecrübeleri aktarır, edep ve ahlâkın güzelliğini hatırlatır ve edepli olmaya davet eder. Dolayısıyla diğer şiirlerde görmeye pek alışık olmadığımız nefsi ıslah etmek ve insanları olgunlaştırma gibi işlevi de vardır.

Son sözümüz de şu olsun:Hikemî şiir, şiirler içinde en değerli olanıdır. Bunun sebebi ulvî değerleri en güzel biçimde ifade etmesidir.

İsmail Güleç