Cahit Sıtkı’nın “Gel çadır kur” şiiri

Otuz Beş Yaş şairinin güzel şiirlerinden biri de Gel Çadır Kur şiiridir. Mehmet Kaplan'ın dünya ile boşluk arasına sıkışıp kalmış dediği şairi okudukça günümüz insanının dinî ve tarihî değerlere ilgi duymayan çâresiz hâlini görür gibi olurum. İçinde bulunduğu kendisini pek mutlu etmeyen durumdan tabiata sığınarak çıkmaya çalışan yazıya konu olan şiirinde kendisini özdeşleştirdiği ağaçla konuşur. Ağaç üzerinden kendini tarif eder. Aslında konuştuğu ağaç değil, kendisidir.

Duyuların şairi olarak bilinen Cahit Sıtkı denilince akla gelen ilk şey ölümdür. Ölümü bu kadar çok anlatan bir başka şair var mı, bilmiyorum. Çevresindekilerin yakışıklılığı konusunda hemfikir olmadığı şairin hastalığı ve zayıflığı ona ölümü hatırlatır. Onun trajedisi de burada başlar. Yaşamak istemektedir ve bunun önündeki engel ölümdür. Ölüm ise yok oluştur. Ölüme ve sonrasına dair bir inancı olmaması ise günlük hazları çok başarılı anlatan şairi derinden etkiler. Kaplan'ın ifade ettiği sıkışıklık onu bunaltır, ölüm korkusu ve yaşam sevgisi arasında gider, gelir.

Türkçeyi güzel kullanan ve sade kelimelere yüklediği anlamlarla güzelleştiren şairin Gel Çadır Kur şiiri onu tarif eden şiirlerindendir.

Ömrünü kuşa, aşkı çadıra, sevgiliyi da ağaca benzeten şair, hüzün ile ümit arasında gittikçe artan yalnızlığını sorguladığı şiiri hatırlatayım:

Hiçbir kuşun, üstüne konmadığı bir ağaç;
Ömrüm; ne diye kondun bu ağacın üstüne?
Sana kim dedi ömrüm kuşa, şarkıya muhtaç?
Hiçbir kuşun üstüne konmadığı bir ağaç;

Her gün başka ahenkte söylediğin şarkılar
İnandırmıştı beni ömrümün düğününe.
Ne yazık, şimdi her dal hasretinle hışırdar'
Ah, nasıl inanmıştım ömrümün düğününe'

Rüzgar bir cellat gibi sallarken satırını,
Yapraklar dökülüyor, günler bir bir düşüyor;
Kupkuru bir gövdeye ümitler üşüşüyor.
Hayat bir cellat gibi sallıyor satırını!

Gel yine gölgemde kur ömrünün çadırını,
Sen ki benim şeklini sevdiğim ilk baharsın;
Bir doğdun bir de batma, hayatıma kıyarsın,
Gel yine gönlümde kur gönlünün çadırını!

Bu şiir birçok bakımdan ele alınıp açıklanabilir. Ancak ben edebi sanatlardan yararlanarak açıklamaya çalışarak.

Şair ömrünü yalnızlık bakımından ağaca benzeterek başlıyor. Hiçbir kuşun konmadığı ağaç yalnızlığı hatırlatıyor. Kimsesi olmayan birinin serzenişi olarak da okuyabiliriz.

Hiçbir kuşun, üstüne konmadığı bir ağaç;
Ömrüm; ne diye kondun bu ağacın üstüne?
Sana kim dedi ömrüm kuşa, şarkıya muhtaç?
Hiçbir kuşun üstüne konmadığı bir ağaç;

Şair şiire okuru şaşırtarak ve merak duygusunu harekete geçirerek güçlü bir şekilde başlıyor (hüsn-i ibtidâ). Kuş ve ağacı düşünmeye başlayan okur cevabını verebilmek için ikinci dizeyi okumak gerekiyor. Şairin muhatabının ömrü olduğu (tecrid) ve kendisine soru sorduğunu (istifham) görünce kuş ve ağacın neye benzetildiği (temsili istiare) anlıyoruz. Ömrünü de kuşa benzeten şair (kapalı istiare) hiçbir zaman sevgilisi olmadığından ve aşkı bulamadığından şikayet etmektedir. Üzerine konulmayan ağaç ise şairin sevilmeye layık bulunmayan bedenidir.

Üçüncü dizede şair ömrüne sitem etmeye devam eder. İlk dizeyi dörtlüğün sonunda da tekrar ederek (redd-i mısra) siteminin dozunu artırır ve şikayetinin ne olduğunu dile getirir. "Sana kim dedi" sözünün muhatabı iki farklı şekilde anlaşılabilir. Ömrüne seslendiğini düşündüğümüzde "Ömrüm hiçbir kuşun üstüne konmadığı bir ağacın kuşa ve şarkıya muhtaç olduğunu sana kim söyledi" şeklinde anlaşılır. Ancak şairin kendi kendine mırıldanırken bir başkasına yakalandığını düşünerek bir başkasına seslendiğini düşündüğümüzde (iltifat) "Ömrümün hiçbir kuşun üstüne konmadığı bir ağaç gibi kuşa ve şarkıya muhtaç olduğunu sana kim söyledi?" şeklinde anlaşılır. Kanaatimce şair ömrüyle konuşmaya, dertleşmeye devam etmektedir. İlk söylediği sözden geri dönmekte, (rücu) ömrünü yani kendisini yalnız bir insanın kuşa ve şarkıya muhtaç olmadığını teselli etmeye ve avutmaya çalışmaktadır. Bu durumda bunun bir mahrumiyet ve zavallılık olmadığını, şairin bilinçli bir şekilde yalnızlığı tercih ettiği anlaşılır. Bu ise şairin kendisini kandırmasından başka bir şey değildir. Bu dörtlük kuş, ağaç, ötmek ve konmak (tenasüp) etrafında döner. Ömür kuşu, beden ağacı, mutluluk şarkısı benzetmeleri şairin âşık-maşuk olup sevinememesine ve mutlu olmamasını ifade içindir. Ruhun cesede girmesi gibi, "Kimsenin sevmediği bu bedene sen neden sevip girdin? Girecek başka beden bulamadın mı?" diyerek şikayet eder.

İnandırmıştı beni ömrümün düğününe.
Ah, nasıl inanmıştım ömrümün düğününe'

İçinde bulunduğu ruh halini bize ilk dörtlükte okura aktaran şair adını zikretmeden kuşa benzettiği (istiare) ruhuyla konuşmaya devam eder (tecrid). Her gün başka ahenkte yani makamda söylenen şarkılar hayata bağlayan ve yaşam sevinci veren umut dolu sözlerdir (temsili teşbih). Bu sözlere kanan şair bir gün aşkı tadacağına ve mutlu olacağına inanmıştır. Ömrü düşüne benzeten şair kendisine umut veren sözleri mutluluk sebebi olarak görür (hüsn-i talil). Ancak hayat beklediği şekilde tahakkuk etmemiştir. Ağacın dallarını hışırdatan rüzgar değil, aşka duyulan hasrettir (hüsn-i talil). Titremek dış nedenlerden dolayı değil, içten gelmektedir. Dal dediği vücudunun uzuvları, hışırdamak ise titremektir (temsili istiare). İlk dörtlükte bedenini ağaca benzetirken bu dörtlükte uzuvlarını da dallara benzeterek resmi daha da belirginleştirmektedir. Ellerin ve ayakların titremesi ise hastalık ve yaşlılığa işaret eder (mecaz). Şair ömrünün sevgiyi tadamadan geçtiğini dolaylı yoldan söylemiş olmaktadır.

Şair ikinci ve dördüncü mısraları döndürerek tekrar eder (akis redd-i mısra). Bunu da sadece cümlenin öznesini değiştirerek yaparak akise modern ve farklı bir yorum getirir. İlkinde kuşu kendisini mutlu olacağına inandırdığını söyleyerek suçlar. İkincisinde ise saflığından ve kanmasından şikayet eder. Aynı zamanda bu dörtlükte döndürdüğü mısraı ikinci mısrada vererek bir başka yenilik daha yapar.

Rüzgar bir cellat gibi sallarken satırını,
Yapraklar dökülüyor, günler bir bir düşüyor;
Kupkuru bir gövdeye ümitler üşüşüyor.
Hayat bir cellat gibi sallıyor satırını!

Şair üçüncü dörtlüğe yaprakları döken rüzgarı elinde satırla kafa kopartan cellata benzeterek (teşbih) başlar. Rüzgarın diğer anlamı felek ve dolayısıyla Azrail olduğunu düşündüğümüzde benzetme daha da zenginleşmekte ve anlam derinleşmektedir. Yaprakla döküldüğüne göre mevsim sonbahar yani yaşlılık devridir ve kışa yani ölüme çok az vakit kalmıştır. Leffüneşr yoluyla yapraklar günlere, düşmekte günlerin geçmesine benzetilmiş. Zamanın acımasız bir şekilde şairin aleyhine işlediğini okura adeta gösterir. Kupkuru gövde artık yaşlanmış olan bedendir (kapalı istiare). Kuru ağaca kuşların üşüştüğü gibi yaşlı bedeni zayıf ve bitap düşmüş bir ihtiyar da hayata dair umutlar besleyebilir. Ancak hayat bir cellat gibi (teşbih) o ümitlerin yeşermesine yeniden izin vermez.

Şair diğer dörtlüklerde olduğu bu dörtlükte ilk dizeyi dörtlüğün son dizesinde tekrar ediyor. Bunu yaparken aynı anlama gelen rüzgar ve hayat kelimelerini kullanarak bize redd-i mısraın farklı bir uygulanışını da göstermiş oluyor.

Bu dörtlükte şair temsili teşbih yoluyla rüzgar, yaprak, dökülmek ve kurumayı felek/hayat, yaşlanmak, bedenin zayıflaması, ömrün geçmesine benzetir (Tenasüp).

Gel yine gölgemde kur ömrünün çadırını,
Sen ki benim şeklini sevdiğim ilk baharsın;
Bir doğdun bir de batma, hayatıma kıyarsın,
Gel yine gönlümde kur gönlünün çadırını!

Şair her şey bitti derken son dörtlükte adetâ hayata yeniden başlamaktadır. Bu dörtlük şairin rüzgarın düşüremediği yaprakları, kesemediği ümitleri olduğunu gösterir. Ancak bu sefer ne bir kuş ne de ağaç vardır ve kime gel diye seslendiğini (nida) ise okurun muhayyilesine bırakmıştır (iltifat).

Kanaatimce bu dörtlükte muhatap sevgilidir. Gölgemde yani gönlümde (kapalı istiare) diyerek kendisini gölgesi olacak yapraklı ve büyük bir ağaca benzetir (kapalı istiare). Çadır ise hem kalmayı hem de bir gün gitmeyi temsil eder. Dolayısıyla bu ikâmetin kalıcı olmadığını şair de bilmektedir. Kendisini son bahara benzeten şair sevgiliyi ilk bahara benzetir. Üçüncü dizede sevgiliden baharını kışa çevirmemesini ister. Güneş gibi doğan sevgilinin batmamasını ister (tezat). Çünkü güneş battığında ölüm gelecektir ve ölümün gelmesini hiç istememektedir. Çadır kurmak ve güneşin doğup batması hayatın muvakkat bir süre yani geçici olduğunu güçlü bir şekilde ifade eder. İlk dizede dile getirdiği temenni ve arzusunu son dizede tekrar ederek (redd-i mısra) şiirini bitirir.

Bu şiir, dünya hayatına bağlanıp kalanların yaşlılıklarında hissettikleri çaresizlik ve üzüntüyü dile getiriyor. Oysa şair ölümün bir yok oluş olmadığına ve hayatın ölümden sonra da devam ettiğine inansaydı ölüm korkusunun yerini kavuşma sevinci alacak ve biz bambaşka bir şiir okuyor olacaktık.

İsmail Güleç