Ahlak Nedir?: Seçkinci Ahlak Anlayışında İnsanın Yeri

Günlük hayatın telaşesi içinde bir insan 'ahlaklı olmak lazım' derken neyi eksik görüp ahlak vurgusu yapmış olabilir? Herhangi bir işin düzgün yapılmasını beklemiştir, sosyal ilişkilerde saygılı davranılmasını ummuştur, saygı beklemiştir, trafikte, çarşıda-pazarda kurallara uyulmasını istemiştir, adalet istemiştir, görgülü olunmasını istemiştir, aile içinde ilişkilere dikkat edilmesini talep etmiştir. İnsanlardan ahlaklı olmalarını beklerken kendisine daha toleranslı yaklaşmak ise işin çelişkili kısmını oluşturur. Her insanın içinde ahlaktan az çok muaf olma temayülünün bulunabilmesi Dostoyevski'nin romanlarındaki ana konulardan biridir. Ahlak daha çok öteki insanın uyması gereken bir kurallar manzumesidir birçok durumda. Bunlar, insanların karşılaşmalarında ortaya çıkan eylemlerdir ve herkes karşılaşmalarda doğru davranılmasını, kurallara uyulmasını bekleme hakkını kendinde görür, ahlaklı olmayı ve kurallara uymayı insan olmakla özdeşleştirir. 'İnsanlıktan nasibi olmamak' tabiri, ahlaklı olmamak anlamına gelir.

Ahlak, insanlık tarihinin en kadim ve en müşkül sorunudur. Öyle ki felsefenin ana konusu iyi ve doğru davranışı belirlemek, insanın erdemlere uygun yaşamasını temin, bu sayede gerçek bir insan olabilmenin yollarını aramaktır. Metafiziğin gelişmesiyle birlikte sübjektif değerler ve bilgi anlayışından nesnel değerlere ulaşma çabası, bireysel ve toplumsal zeminde ahlakın ilkelerini oluşturmak amacı taşıyordu. İnsanın öğrenme kabiliyetlerini teorik ve pratik diye iki kısımda tasnif ederek teorik bilgiyi, evreni olduğu hal üzere idrak etmek isteyen zihnin ürünü sayan felsefe, sahih bilginin gereği üzere yaşamak anlamındaki ahlakı ise bu teorik aklın yetkinleşmesinin bir yolu olarak belirlemişti. Haddizatında kadim felsefe mekteplerinde teorik akıl ile pratik akıl hiçbir zaman birbirinden ayrılmamış; birinden ötekine, ötekinden berikine zorunlu geçiş kurularak insanın bireyselliği ve kemâli, aklın her iki şubesinin yetkinleşmesine bağlanmıştı. Bu meyanda ahlak için temel soru iyi olanı bilmek, ona göre yaşamak, iyi olana göre nefsin güçlerini ıslah etmek, 'iyi' değerler ekseninde bir şehir ve toplum inşa etmektir.

Ahlak, insanın aklı ve bilginin imkânı hakkındaki teorilerin değişimine bağlı olarak değişiklikler arz etmiş olsa bile, felsefî-tikel bilimlerin metafizik tarafından inşa edildiği süreçte (Descartes öncesi) öteki bilimler gibi yöntemi, konuları ve amacı belirli olan sistematik bir bilimdi. Öteki bilimler, hangi sistematik yapıya ve dünya görüşüne bağlı iseler, ahlak da o dünya görüşüne bağlıydı, öteki bilimler insan zihninin bir yanını inşa ediyor ise ahlak da insanın zihnini ve nefsini, varlığı idrake hazırlayarak insan için mümkün saadeti temin ediyordu. Bu yönüyle ahlak, bazen tababet (tıp) vb. bilimlerle ilişkili iken aynı zamanda nefsin doğal varlık olması bakımından doğa bilimleriyle ilişkili ve onlara bağlı bir disiplindi. Ahlak literatüründe nefsin oluşumu, insan bedeninin özellikleri ve nefs ve beden ilişkileri gibi konuların ele alınmasının nedeni, doğal varlıklar arasındaki bu ortaklıktı. Beden, insanın doğayla ilişkili kısmı iken nefsi bir dereceye kadar yine doğayla ilişkili, fakat aklı göksel varlıklarla ilişkili kısmıydı. Descartes'ın düşüncesinde fizik biliminin, öteki bilimlerin yasalarını belirlemesi gibi eski filozoflar için ahlakın yasaları ile doğanın yasaları aynı şeydi. İnsan, doğanın parçası olarak var olur, nefsinin gelişimi cemadat-nebati ve hayvani mertebelerde terkip olunarak ikinci yetkinliğine evrilirdi. Düşünen ve yetkin nefis haline gelebilmek ise ahlakın amacıydı. Özellikle unsurlar teorisiyle bedeni ve nefsin özelliklerini açıklamak, ahlak kitaplarını doğa bilimleri kitaplarına (kimya ve fizik gibi) döndürmüştü. Bu anlamda ahlak, sistematik bir yöntem ve alanı ve konuları belirlenmiş evrensel bilimdi.

Ahlakın, insan zihninin ve nefsinin yetkinleşmesiyle ilgili kısmı, ahlakın birinci kademesidir (tezhibü'n-nefs). Ardından ahlak kitaplarında tedbîrü'l-menzil (ekonomi) denilen aile hayatı ve buradaki düzen konusu gelir ki bu da ahlakın ana alanlarından biridir. En nihayetinde ahlak, şehrin yasaları ve düzenidir (es-siyâsetü'l-medeniyye) ki bu sayede erdemli toplum (ahlaklı insanlar) ortaya çıkar. Fârâbî'nin 'erdemli şehir' dediği tam olarak budur. O zaman ahlak derken bireysel nefsin/zihnin terbiyesinden, aile nizamından ve şehrin yasalarından ve düzeninden söz eden geniş bir zeminden bahsediyoruzdur kadim felsefelerde.

Lakin burada dikkate değer husus şudur: Modern öncesi dünyada ahlak bir temayüz, rüçhaniyet ve üstünlük meselesiydi. Başka bir anlatımla ahlak, teorik yetkinleşmeye müsait insanların öteki insanlara göre bir ayrıcalığıydı. Böyle bir ahlakın amacı bireyselleşmek, ardından ölümsüzleşmek, yani bekâya ulaşmaktı. Saadet, bu bekânın ta kendisiydi. Ahlakın özel kabiliyet ve akıl iktiza etmiş olması, felsefenin sınırlı zümreye mahsus kalmasıyla ilgilidir. Kadim felsefenin kendisi bütün insanları muhatap almadığı gibi ahlak da insanların bütününü ihata etmek derdinde değildi ve böyle bir imkânı da yoktu. Ahlaklı olmadaki yegâne imkân, tıpkı teorik bilimlerdeki gibi, akıldı.

Peki Tanrı bu ahlakın neresindeydi? Ateizmin bir akıl ve düşünme nakısası sayıldığı felsefe sisteminde sorunun cevabı, dönemin varlık teorilerinden hareketle verilebilir: Tanrı, İlk İlke olarak sistemin başında duruyordu (gerçekten de duruyordu) ve sistem düzenli bir şekilde Tanrı'dan uzaklaşarak insanın var olduğu mertebeye kadar sistematik ve determinist bir silsile arz ediyordu (nedensellik). Tanrı'nın evrenle ilişkisi nedenler zinciri üzerinden kurulmuşken ahlakın-insanın Tanrı ile ilişkisi de nedenler zinciri sayesinde mümkün olabilecekti. Ahlakın kabiliyet ve akıl üzerine kurulu olmasının nedeni buydu.

Bu noktada din ile Tanrı'yı, ahlak bahsinde ayrı ayrı değerlendirmek gerekir. Ahlakın Tanrı'ya dayandırılması veya ahlak için Tanrı'nın gerekli olması ile ahlakın evrensel dinlerle ilişkisi, farklı gerekçelere dayanır. Hristiyanlık ve İslam gibi evrensel (burada evrensel tüm insanları muhatap saymak anlamında kullanılmıştır) dinlerde ahlak meselesi başka bir şekilde ele alınmıştı. Bunun ayrıntılarına gireceğiz, fakat buradaki ilk ayrıma işaret etmeliyiz:

Modern öncesi felsefelerde ahlak bir seçkinlik ve kabiliyet meselesi olarak görülmüş, zihinsel yetkinlik ile ahlak arasında kurulan irtibat gereği teorik bilgi sahiplerinin ulaşabileceği bir rüçhaniyet olarak görülmüş, bütün insanlar için bir imkân olarak kabul edilmemişti. Bilgiden, dolayısıyla da ahlaktan nasibi olmayan sıradan insanlar ise dolaylı olarak ahlakla ilişkileri olsa bile, gerçekte ahlaklı sayılmazlardı. Bunlar, erdemli şehrin dışında kalan fasıklar zümresidir ve kendi fasık şehirlerinde yaşayacaklardır. Din ise felsefenin şehrin dışında gördüğü sıradan insanı, hikayeye dahil ederek yeni bir insan ve toplum anlayışı inşa etti. Yeni ahlaktaki temel iddia, insan olmak ile ahlaklı-bilgili (teorik bilgi) olmak arasında kurulan zaruretin tezyif edilmesiyle bütün zümrelerin insan sınıfına dahil edilmesiydi. Dinin inşa ettiği yeni toplum (cemaat) içinde yüksek ahlak sahipleri de bulunsa, ahlaktan yoksun olanlar bu sistem içinde "muteber insan" olarak bulunabilmiş, onlar da hakları korunması gereken saygın varlıklar olarak çembere dahil edilmiştir. Bu ise dinin, ahlakçılara göre esnek, toleranslı ve sistematik düzenden yoksun bireysel ve toplumsal seviyeyi makbul sayması demekti.

Evrensel dinler ile ahlak ilişkisinin modern öncesi dünyada ayrımı burada ortaya çıkmıştı: Kabiliyet ve akıl eksenli seçkinci bir ahlakçı sistem ile kabiliyetsiz ve akılca eksik olanların da eşit itibarla dahil olabileceği toleranslı bir sistem arasındaki farktır bu. Bu farkı, determinist bir dünya görüşüne bağlı toplumsal nizam ile endeterminist dünya görüşüne bağlı esnek ve toleranslı toplum anlayışı arasındaki fark olarak görmek mümkündür. Filozoflar ahlak anlayışlarını determinist varlık anlayışına dayandırmış, akıllı ve kabiliyetli insanların uyabileceği kurallar sistemi tespit etmiş, kabiliyetten yoksun olanlara ise şehirde yer vermemişlerdi. Ahlaksız olmak, kelimenin hakiki anlamıyla, insan olmamak veya sureta (görünüşte) insan kalmak demekti. Dinler ise ahlak için zaruri sayılan kabiliyeti ve zihinsel yetkinliği ihmal ederek tüm insanları kapsayabilecek müsamahakâr bir toplumsal düzenle ahlakî seçkinciliği kırmışlardır.

Ekrem Demirli