Rasûlullah hep sabrı tavsiye ederdi

Hz. Peygamber'in hayatı, sabrın mücerred bir ahlâk ilkesi değil, hayatın her alanına yayılan aktif ve bilinçli bir duruş olduğunu gösteren en güçlü örneklerden biridir. Onun sabrı, boynu bükük bir katlanma ya da çaresizce bekleme hâli değildi. Allah'a güvenen, sonucu O'na bırakan, fakat sorumluluktan ve mücadeleden asla geri durmayan bir duruş idi. Daha peygamberliğinin ilk yıllarından itibaren maruz kaldığı baskılar, hakaretler ve yalnızlık, sabrın onun şahsiyetinde nasıl köklü bir yere sahip olduğunu açıkça ortaya koyar.

Mekke döneminde yaşadıkları, Hz. Peygamber'in sabrının en çarpıcı tezahürlerindendir. Peygamberlik görevi gereğince insanları iman etmeye davet etmesi üzerine müşrikler tarafından küçümsenmiş, alaya alınmış, toplumdan dışlanmış, putları reddettiği için "atalarına ihanet eden" biri olarak görülmüş ve ona düşmanlık etmişlerdi. Buna rağmen o, davet üslubunu sertleştirmemiş, hakaretle karşılık vermemiştir. Taif'te taşlanarak şehirden çıkarıldığında, ayakları kan içinde kaldığı hâlde kendisine eziyet edenler için beddua etmek yerine, onların soyundan Allah'a kulluk edecek bir neslin gelmesi için dua etmesi, sabrın onun hayatında nasıl bir merhametle birleştiğini gösterir. Bu olay, sabrın sadece acıya katlanmak değil, iman gereği olarak öfkeyi ahlâk ile dizginlemek olduğunu da öğretir.

Hz. Peygamber, sabrı sadece kendi şahsında yaşayan bir erdem olarak bırakmamış, ashabına ve bütün insanlara bilinçli bir şekilde öğretmiştir. Mekke'de ağır işkencelere maruz kalan Müslümanlara, özellikle de güçsüz ve kimsesiz olanlara sabrı tavsiye etmiş; bu tavsiye, onları pasifliğe mahkûm eden bir çağrı olmayıp imanlarını koruyarak ayakta kalmalarını sağlayan bir direniş hareketine dönüşmüştür. Yâsir ailesinin gördüğü işkenceler karşısında, "Sabredin ey Yâsir ailesi, sizin için vaat edilen yer cennettir" buyurması, sabra uhrevî bir derinlik kazandıran bir duruş olmuştur.

Medine döneminde de sabır, Hz. Peygamber'in günlük kararlarında ve liderlik tarzında belirleyici bir rol oynamıştır. Münafıkların ve Yahudilerin sürekli tahrik edici sözleri, fitne girişimleri ve açık saygısızlıklarına rağmen onları hemen cezalandırmamış, toplumsal barışı ve birlik duygusunu korumayı öncelemiştir. Kendisine karşı açıkça kaba davranan, sözlü hakaretlerde bulunan kimselere bile çoğu zaman yumuşaklıkla karşılık vermiştir. Bir bedevînin mescidde yüksek sesle konuşması ya da edep dışı taleplerde bulunması karşısında gösterdiği tahammül, sabrın öğretici yönünü ortaya koyar. O, hatayı bastırarak değil, düzelterek bir öğretiye dönüştürmeyi tercih etmiştir.

Hz. Peygamber'in sabrı, aile hayatında da belirgin bir şekilde görülür. Hanımlarıyla yaşadığı ilâ hadisesi günlerinde öfkesine yenilmemiş, bağırmamış, kırıcı sözler söylememiştir. Aile içi sabırlı davranışları, erkek egemen bir kültürün yaygın olduğu bir toplumda ahlâkî bir devrim niteliğindedir. Çocuklara karşı sabrı ise ayrı bir örneklik teşkil eder. Namaz esnasında sırtına çıkan torunlarını incitmemek için secdesini uzatması, onun sabrının ibadetle bile çatışmadığını, bilakis ibadetin ruhunu derinleştirdiğini gösterir. Yukarıda bundan farklı bir konuda da söz etmiştik.

Ashabına sabrı tavsiye ederken kullandığı dil, son derece gerçekçi ve öğreticidir. Sabırlı olmayı, insanüstü bir meziyet gibi sunmamış; aksine her müminin zorlanacağı, fakat kazanıldıkça kişiyi olgunlaştıran bir ahlâk olarak anlatmıştır. Sabrın mümin için bir kayıp değil, bir kazanç olduğunu hatırlatmış, "Kim sabretmeye çalışırsa Allah ona sabır verir" anlamındaki sözleriyle, sabrın öğrenilebilir ve geliştirilebilir bir erdem olduğunu göstermiştir, (Buhari, Rikak 20). Bu yaklaşım, sabrı sadece seçkinlere ait bir fazilet olmaktan çıkarıp bütün insanlara açık bir ahlâk yolu hâline getirmiştir.

Hz. Peygamber, sabrı musibetlerle sınırlı bir tutum olarak da görmemiştir. Nimet karşısında da sabrı, yani şımarmamayı, taşkınlığa kapılmamayı öğretmiştir. Zafer anlarında bile ölçülü davranması, intikam duygusuna kapılmaması, sabrın sadece zorlukta değil, güç ve iktidar anlarında da gerekli olduğunu gösterir. Mekke'nin fethi günü, yıllarca kendisine zulmedenleri affetmesi, sabrın intikamdan daha güçlü bir ahlâk olduğunu fiilen ilan etmiştir. Bu affedicilik, zayıflığın değil, ahlâkî üstünlüğün bir göstergesi olarak ortaya çıkmıştır.

İnsanlara sabrı tavsiye ederken, onu hayattan kopuk bir davranış olarak sunmamıştır. Geçim sıkıntısı çekenlere, hastalıkla mücadele edenlere, kayıp yaşayanlara sabrı telkin ederken, onların acısını küçümsememiş, "sabret" demeyi bir susturma aracı hâline getirmemiştir. Bizzat ziyaret ederek, dinleyerek, paylaşarak sabrı somutlaştırmıştır. Bu yönüyle onun sabır anlayışı, kuru nasihatlerden ibaret değildir, yaşanmışlıkla beslenen sahici bir öğretidir.

Hz. Peygamber'in sabrı, ümmete bıraktığı en kalıcı ahlâk miraslarından biridir. Bu sabır, haksızlığa razı olmayı değil, haksızlık karşısında ahlâkı kaybetmemeyi öğretir. Aceleciliğin, öfkenin ve intikam duygusunun insanı nasıl zayıflatıp bazen de küçük düşürdüğünü bilen bir peygamber olarak, sabrı müminin kendini inşa sürecinin merkezine yerleştirmiştir. Onun hayatında sabır, imanla iç içe geçmiş; sabırsızlık ise zayıf bir kulluk göstergesi olarak değerlendirilmiştir.

Hz. Muhammed'in sabrı, sadece kişisel bir örneklik değil toplumu dönüştüren, insanı olgunlaştıran ve adaleti ayakta tutan bir ahlâk anlayışıdır. O, sabrı sözle öğretmiş, yaşayarak öğretmiştir. Bu nedenle onun sabır anlayışı, çağlar üstü bir rehberlik sunmaya devam etmektedir. Sabır, onun hayatında boyun eğmek değil; hak üzere sebat etmek, ahlâkı kaybetmeden mücadele etmek ve sonucu Allah'a bırakmaktır. Bu yönüyle Hz. Peygamber'in sabrı, insanlık için hâlâ en güvenilir yol göstericilerden biridir.

Ahmet Ağırakça