Vahiy, Cahiliye Toplumunu İslam Toplumuna Dönüştürmüştür

Câhiliye toplumunun karanlık, parçalanmış ve değer yoksunu yapısından; vahyin rehberliğinde inşa edilen mükemmel ahlaki yapısı, adaleti, dürüstlüğü emretmesi ilkeleriyle mücehhez bir İslâm ümmet toplumuna dönüşümü, insanlık tarihinin en köklü ve en derin inkılaplarından biridir. Bu dönüşümün merkezinde ise hiç şüphesiz vahiy bulunmaktadır. Vahiy, sadece inanç esaslarını belirleyen bir metin değil; aynı zamanda insanın iç dünyasını, toplumsal ilişkilerini, ahlâkî yönelimlerini ve siyasal duruşunu şekillendiren ilâhî bir inşa programıdır. Rasulullah (s.a.v.), bu vahyi sadece tebliğ eden bir Rasul değil, aynı zamanda onu yaşayan, hayata tatbik eden ve topluma model olarak sunan bir yol gösterici ve eğitici öğretmen idi. Bunun için vahyin inşa ettiği toplum, teorik değil pratik bir toplumdur; soyut değil yaşayan bir ümmet toplumudur.

Câhiliye toplumunda hâkim olan en temel özelliklerden biri ahlâkî çözülme idi. Güçlünün zayıfı ezdiği, kabile ve ırk taassubunun insanlığın hakkı olan özgürlüklerin ve insanı insan yapan değerlerin önüne geçtiği, kadının değersiz görüldüğü, köleliğin normal kabul edildiği, haksızlığın, yol kesiciliğinin, gasbın normal bir davranış kabul edildiği bir yapı söz konusuydu. İnsanlığa bir rahmet ve merhamet getiren son vahiy sistemini oluşturan Kur'an-ı Kerim, bu karanlık tabloya ilk müdahalesini insanın kalbine yapmıştır. Çünkü kalp düzelmeden toplum düzelmez. Kur'an-ı Kerim bu noktada şöyle buyurur: "Her insanın önünden ve arkasından kendisini Allah'ın emriyle gözetleyip (yaptığı her şeyi ve her davranışını) denetleyecek izleyici (ve yazıcı melek)leri vardır. (Bilinmesi gereken) gerçek şu ki bir toplum kendi özünde olanı değiştirmedikçe Allah da onların hâllerini değiştirip bozmaz. Allah bir toplumun da kötülüğünü diledi mi, artık onun (uygulayacağı azabın) geri çevrilmesi (veya ertelenmesi) mümkün değildir. Artık o insanların Allah'tan başka bir koruyucuları/vekilleri (yardımcıları) da yoktur." (er-Ra'd, 13/11). Bu ayet, dönüşümün içten dışa doğru gerçekleştiğini açıkça ortaya koymaktadır. İnsanların iç dünyası arınıp da dışına vurduğu zaman fert değişir, fertleri güzelliklere bezenen bir toplum da mükemmelliğe doğru dönüşür.

Vahyin kazandırdığı en temel ahlâkî prensiplerden biri dürüstlük ve doğruluktur. Câhiliye toplumunda yalan, hile ve aldatma yaygın bir davranış biçimiydi. Kur'an ise bu anlayışı kökten reddederek şöyle buyurur: "Ey iman edenler! Allah'tan korkun ve doğrularla/sadıklarla beraber olun." (et-Tevbe, 9/119). Doğruluk, sadece sözde değil, niyette ve amelde de bir bütünlük gerektirir. Rasulullah (s.a.v.) bu gerçeği şöyle dile getirmiştir: "Doğruluk insanı iyiliğe götürür, iyilik de cennete götürür. Kişi doğru söyleye söyleye Allah katında sıddık/doğru özlü olanlardan biri olarak yazılır." (Buhârî, Edeb 69; Müslim, Birr 105). Bu hadis, doğruluğun kişisel bir fazilet/erdem olmanın ötesinde, insanı ebedî kurtuluşa götüren bir yol olduğunu ortaya koymaktadır.

Vahyin bir diğer önemli katkısı, adalet anlayışını yerleştirmesidir. Câhiliye toplumunda adalet, güce göre şekillenirdi. Kur'an ise adaleti mutlak bir ilke olarak ortaya koyar: "Ey iman edenler! Kendinizin, ana babanızın ve yakınlarınızın aleyhine de olsa Allah için şahitlik yaparak adaleti titizlikle ayakta tutun." (en-Nisâ, 4/135). Bu ayet, adaletin şahsî çıkarların ve duygusal bağların üzerinde tutulması gerektiğini açıkça ifade etmektedir. Rasulullah (s.a.v.) da bu konuda son derece net bir tavır ortaya koymuş ve şöyle buyurmuştur: "Sizden öncekiler, içlerinden şerefli biri hırsızlık yaptığında onu affeder, zayıf biri yaptığında ise ceza verirlerdi. Allah'a yemin ederim ki Muhammed'in kızı Fâtıma da hırsızlık yapsaydı onun da elini keserdim." (Buhârî, Hudûd 12; Müslim, Hudûd 8). Bu hadis, İslâm'ın adaleti herkes için eşit bir yaklaşımla uyguladığını göstermektedir. Böylesi bir anlayışın da vahye dayalı olduğunu ve ne kadar köklü ve tavizsiz olduğunu ortaya koymaktadır.

İnsani ilişkiler açısından vahyin getirdiği en önemli ilkelerden biri merhamettir. Câhiliye toplumunda merhamet, başkasına acıma duygusunu göstermek, zayıflık olarak görülürdü. Oysa Kur'an-ı Kerim, müminleri şöyle tanımlar: "Muhammed Allah'ın Rasûlü'dür. Onunla birlikte olanlar da kâfirlere karşı kesin kararlı ve tavizsiz, (dik ve sert durmasını bilen) kendi aralarında ise son derece merhametli kimselerdir. Sen onları rükû ve secde hâlinde Allah'ın lütfunu ve hoşnutluğunu kazanmaya çalışırlarken görürsün. Onların belirti ve nişanları yüzlerindeki secde izleridir." (el-Fetih, 48/29). Bu ayet, müminlerin hem izzetli hem de şefkatli bir karaktere sahip olması gerektiğini ortaya koyar. Rasulullah (s.a.v.) da bu merhamet anlayışını şu sözleriyle pekiştirir: "Merhamet etmeyene merhamet edilmez." (Ahmed İbn Hanbel, Müsned, 3/135).

Vahiy, toplumsal ilişkilerde güven duygusunu oluşturmuştur. Câhiliye toplumunda insanlar birbirine güvenmez, emanet bilinci gelişmemişti. Yüce Allah, Kitab-ı Kerim'inde bu konuda şöyle buyurur: "Allah size, emanetleri ehline vermenizi emreder." (en-Nisâ, 4/58). Emanet, sadece maddi bir şey değil; görev, sorumluluk ve hatta insanın kendisine verilen hayat bile bir emanettir. Rasulullah (s.a.v.) bu ayetin izahını şu sözleriyle açıklamaktadır: "Emaneti olmayanın imanı yoktur." Bu hadis, güvenilirliğin imanla doğrudan bağlantılı olduğunu ortaya koymaktadır.

Aile yapısının ıslahı da vahyin en önemli hedeflerinden biridir. Câhiliye toplumunda kadınların mirastan mahrum bırakıldığını, kız çocuklarının diri diri gömüldüğünü başka vesilelerle kaydetmiştik. Kur'an-ı Kerim, bu vahşice davranışı ve geleneği reddederek şu şekilde dile getirir: "Diri diri gömülen kız çocuğuna, hangi suçtan dolayı öldürüldüğü sorulduğunda…" (et-Tekvîr, 81/8-9). Bu ayet, insanlık vicdanını sarsan bir sorgulamadır. Vahiy, kadına değer kazandırmış, miras hakkı vermiş ve aileyi sevgi ve merhamet temeline oturtmuştur: "Sizin için kendi türünüzden kendileri ile huzur (ve mutluluk) bulacağınız (aynı özden) eşler yaratmış olması ve aranızda (her iki cinsin karşılıklı olarak kalplerinde) sevgi, şefkat ve merhamet yerleştirmesi O'nun varlığının kanıtlarındandır. Bunlarda düşünen kimseler için ibretler (ve çıkarılacak dersler) vardır." (er-Rûm, 30/21).

Vahyin topluma kazandırdığı bir diğer önemli özellik ise sabır ve sebat anlayışıdır. Câhiliye insanı anlık tepkilerle hareket eder, öfkesine hâkim olamazdı. Kur'an ise sabrı imanın temel unsurlarından biri olarak sunar: "(İyi biliniz ki) Allah (bütün zorluklara karşı direnen ve) sabredenlerle beraberdir." (el-Bakara, 2/153). Rasulullah (s.a.v.) da şöyle buyurur: "Güçlü kimse güreşte rakibini yenen değil, öfke anında nefsine hâkim olandır." (Buhârî, Edeb 76; Müslim, Birr 107).

Vahiy, ekonomik ilişkileri de ahlâkî bir zemine oturtmuştur. Faiz, haksız kazanç, ölçü ve tartıda hile gibi uygulamalar Câhiliye toplumunda yaygındı. Kur'an bu konuda son derece sert bir tavır alır: "Faiz yiyenler, şeytan çarpmış kimseler gibi kalkarlar." (el-Bakara, 2/275). Aynı şekilde ölçü ve tartıda dürüstlük emredilir: "Ölçtüğünüz zaman tastamam ölçün ve doğru terazi ile tartın." (el-İsrâ, 17/35). Rasulullah (s.a.v.) ise şöyle buyurur: "Bizi aldatan bizden değildir." (Müslim, Îmân 164).

Vahyin getirdiği en önemli toplumsal dönüşümlerden biri de kardeşlik bilincidir. Câhiliye toplumunda kabilecilik hâkimken, İslâm ümmet bilincini getirmiştir: "(Unutmayın Allah'a ve Rasulüne iman eden ve bu iman çizgisinden ayrılmayan bütün) Müminler birbirinin kardeşidirler. O hâlde (olur ki aralarındaki ilişkiler bozulmuş olan dargın) iki kardeşinizin arasını düzeltin (onları uzlaştırıp barıştırın). Ve Allah'ın emirlerine (ve İslam'ın hükümlerine) uyun; umulur ki size merhamet edilir." (el-Hucurât, 49/10). Bu kardeşlik sadece sözde değil, fiilî bir dayanışmayı ve kenetlenmeyi gerektirir. Rasulullah (s.a.v.) da bu hususta şöyle buyurur: "Müminler birbirini sevmekte, merhamet etmekte ve korumakta bir vücut gibidir." (Buhârî, Edeb 27; Müslim, Birr 66).

Bütün bunlara ilaveten vahiy; gıybet, iftira ve kötü zan gibi toplumu içten çürüten hastalıkları da yasaklamıştır: "Ey iman edenler! Zannın birçoğundan kaçının. Çünkü zannın bir kısmı günahtır. Birbirinizin kusurunu araştırmayın. Kiminiz kiminizin gıybetini yapmasın. Sizden biriniz ölü bir kardeşinin etini yemekten hoşlanır mı? İşte bundan tiksindiniz (değil mi?). Allah'tan korkun/emirlerine karşı gelmekten sakının. Çünkü Allah tövbeleri kabul edendir, Rahîm'dir (merhameti bol olandır)." (el-Hucurât, 49/12). Rasulullah (s.a.v.) gıybeti şöyle tanımlar: "Kardeşini gıyabında hoşlanmayacağı bir şeyle anmandır." (Müslim, Birr 70). Bu yasaklar, toplumun huzurunu ve güvenini koruma amacı taşır.

Görüldüğü gibi vahiy; insanı yeniden inşa eden, toplumu dönüştüren ve medeniyet kuran ilâhî bir programdır. Rasulullah (s.a.v.), bu vahyin en güzel temsilcisi olarak Câhiliye toplumunu kısa sürede örnek bir ümmet toplumuna dönüştürmüştür. Bu büyük dönüşüm, sadece tarihî bir olay değil, aynı zamanda bugün de geçerliliğini koruyan, insana değer veren ve insanların hukukunu adalet çerçevesinde koruyan mükemmel bir sistemdir. Eğer bugün yeniden bir diriliş ve inşa süreci yaşanacaksa, bunun yolu yine vahyin rehberliğine sarılmaktan geçmektedir. Çünkü vahiy, insanı insan yapan değerleri yeniden hatırlatan ve hayata hâkim kılan yegâne kaynaktır.

Prof. Dr. Ahmet Ağırakça