Din eğitiminin “israf etmeme” bilincinin oluşmasındaki önemi

Hatırlayacağınız üzere önceki yazımızda israf etmeme bilincinin oluşmasında ebeveynin telkinlerinin ne denli önemli olduğundan bahsetmiştik. Telkin faktörünün, din, dil, ırk, kültür farkı olmaksızın mutlaka çocuk üzerinde etkili olabileceğini ve çocuğa ebeveyni tarafından -özellikle göstererek ve tatbik ederek- yapılan israf etmeme telkinlerin çocuklar karakterini oluşturan bir ahlaki özellik olarak yer edeceğini ifade etmiştik.

Bugünkü yazımızda ise israf etmeme bilincinin oluşmasında, ebeveynin verdiği din eğitiminin rolü ve önemi üzerinde duracağız.

Din eğitiminin temel kaynakları olan Kur'an-ı Kerim ve Hadis-i Şerifler bize bu hususta da son derece önemli ve yeterli rehberliklerde bulunmaktadır. Zira İslam dini, hayat dinidir. İnsan için yaşanılan hayatta muhtaç olduğu her konuda ona rehberlikte bulunacak emir, telkin ve tavsiyeleri vardır. Eğitimciler, özellikle yedi yaşından itibaren "öğrenme çağı"nın başladığını ifade ederler. İşte bu dönemde, çocuklara verilecek din eğitimi ve öğretiminde artık ayetlerden ve hadislerden bahsetmek uygun olacaktır. Bu bilgiler onun için belki de ilk defa duyduğu ve dikkatini çeken şeyler olduğu için çocuğun bundan memnun olması ve çevresiyle paylaşmaktan zevk alması da söz konusudur.

Bundan sonraki satırlarda dinin temel kaynaklarından olan Kur'an-ı Kerim'de israf konusunda nelerin üzerinde durulduğunu ele alacak ve çıkarabileceğimiz sonuçları tespit etmeye çalışacağız.

Kur'an-ı Kerim'de İsraf…

İsraf kelimesi, israf, müsrif, esrefe vb. farklı formlarıyla Kur'an-ı Kerim'de 23 ayette geçmektedir. Kelimenin aslı olan "serefe", sözlüklerde "haddi aşmak, hata etmek, cahilce davranış, gaflet" gibi anlamlar taşır. Kelimenin kökünden türemiş olan "israf" ise bir anlamıyla, "inanç, söz ve davranışta dinin, akıl veya örfün uygun gördüğü ölçülerin dışına çıkmak" demektir. Daha çok bilinen ve kabul gören anlamıyla israf "özellikle mal veya imkânlarını meşrû olmayan amaçlar için saçıp savurmayı" ifade eder. Yine israf, yeme-içme, giyim vb. meşru harcamalarda bile olsa "haddi aşmak, ölçüsüzce davranmak" manalarına gelmektedir. Bu farklılıklara rağmen Kur'an-ı Kerim'de "israf eden kişiye" ortak bir kelimeyle karşılık verilmiştir: "Müsrif"…

Kur'an-ı Kerim, indirildiği dönemde insanların bilip kullandıkları kelime ve kavramların anlamlarını muhafaza ederek ayetlerde bunlara yer verdiği gibi, çağlar ötesine hitap edecek bir mukaddes kitap olması hasebiyle kelime ve kavramlara yeni anlamlar yükleyerek de insanlara hitap etmiştir. Dolayısıyla "israf" kelimesi bir ayette "inançta sapma" olarak anlam bulurken bir başka ayette yeme-içmede "haddi aşmak, ölçüyü kaçırmak" anlamını taşımaktadır. Zaman içinde israf kelimesi daha ziyade "haddi aşma ve savurganlık" anlamıyla anılır olmuş ve sadece yeme-içme değil, giyim-kuşam, zaman yönetimi, sağlığı koruma, tüketim ahlâkı gibi hususlarda müslümanların dikkatli, tutumlu ve tasarruflu olmalarını; hatta hayır-hasenat yaparken bile ölçülü olmaları gerektiğini emreden ayetlerin temelini teşkil etmiştir. Bundan sonraki satırlarda işte bu ayetlerden örnekler vererek konuyu tamamlamak istiyoruz.

"Ey Ademoğulları! Her mescide güzel elbiselerinizi giyinerek gidin. Yiyin, için; fakat israf etmeyin. Muhakkak ki Allah, israf edenleri sevmez." (A'râf, 31) Buna göre her insanın sosyal hayatta, gösterişe girmemek şartıyla imkânları dâhilinde temiz ve güzel güzel giyinmesi, Allah'ın emrinin gereğidir. Ancak her şeyde olduğu gibi, bu konuda da aşırıya gitmemeli ve israfa girmemelidir.

Başka bir ayette Allah Teâlâ, insanlara çeşitli nimetleri verdiğini hatırlatmakta, onlardan yararlanmalarını, fakirlere zekâtlarını vermelerini, israfta bulunmamalarını emretmektedir. Ayetin sonunda da Allah'ın israf edenleri sevmediğini tekrarlamaktadır:

"Dalları yukarıya bağlanmış asmaları, yerlere yayılan bağları, meyveleri çeşit çeşit hurmalarla ekinleri, birbirine benzeyen-benzemeyen zeytin ve narı yaratan, sadece Allah'tır. Meyve verdiği zaman her birinin meyvesinden yiyin ve mahsulünü topladığınız zaman da zekâtını verin. Fakat israf etmeyin! Çünkü Allah, israf edenleri sevmez." (En'âm, 141)

Kur'ân'ın çeşitli ayetlerinde insanlara aşırılıktan uzak durmayı emreden Allah Teâlâ, harcamada da ifrat ve tefritten uzak durmayı, hem israftan hem de cimrilikten kaçınmayı vurgulamaktadır:

"Onlar, harcadıklarında ne israf ederler ne de cimrice davranırlar. Onlar bu ikisinin arasında bir orta yol tutanlardır." (Furkan, 67)

Bu ayetler yanında son olarak zikredeceğimiz şu ayette, Hz. Salih (as) bir peygamber olarak kavmini uyarmakta ve insanlara Allah'a kulluk bilinciyle (takva) hareket etmelerini, kendisine itaatte bulunmalarını ama aşırıya giden müsrifleri dinlememelerini emretmektedir:

"Allah'a kulluk bilinci taşıyın ve bana itaat edin. Sakın israf edenlere, haddi aşanlara tâbi olmayın/onlara uymayın." (Şuarâ, 151,152)

İşte bu ayet, tam da günümüz insanına hitab etmektedir. Zira son yıllarda, özellikle Modernizmin insanlığın başına bir bela olarak sardığı Sekülarizm'in tüm dünyada hüküm sürdüğü dönemde, bu akım, insanın bizzat kendisini kutsayan anlayış biçimiyle, tüketimde sınırsızlığı öğütleyen söylemleriyle, özenti ve tatminsizlik üreten reklam ve propagandalarıyla, her toplumu ve her din mensubunu etkilediği gibi, müslümanları da maalesef etkisi altına almıştır. Gün, bu zararlı akımın zehirli etkilerine maruz kalmama adına küçük yaştan itibaren yetişmekte olan nesillerin, yeterli ve sağlıklı bir şekilde israfı konu alan Kur'an ayetleriyle tanıştırılması, bunların başarılı bir şekilde öğretilmesi ve benimsetilmesi günüdür. Zira dinî inançlar, kişiyi iyi davranışa yönelttiği gibi kötü davranıştan alıkoyan veya onları terk ettiren en önemli faktördür, vesselam.

Konuya devam edeceğiz, sağlıcakla kalınız efendim.

Mehmet Emin Ay