Tüketim Ahlâkı'ndan ne anlamalıyız?-1

Bundan önceki yazımızı, "insanın, muhtelif alanlarda ahlâk sahibi olması gerektiği gibi, onun aynı zamanda bir "Tüketim Ahlakı"na da sahip olması gerektiğini" de ifade ederek tamamlamıştık… Kaldığımız yerden konuya devam ediyoruz.

Tüketim Ahlâkı'nın önemine dair…

Yaşadığımız dünyada, âşina olduğumuz, Ticaret Ahlâkı, Akademik Ahlâk, Sanat Ahlâkı, Spor Ahlâkı, Savaş Ahlâkı… kavramları gibi, aynı şekilde bir "Tüketim Ahlâkı"nın da var olması gerektiğine inanıyoruz. Bu kavramın, esasen, insanın dünyada ve ahirette mutluluğunu amaçlayan İslam dininde, başından beri mevcut olduğunu görebiliriz. Çünkü din; "Allah tarafından peygamberler aracılığıyla gönderilen, akıl sahibi insanları kendi özgür iradeleriyle en doğruya, hayırlı olana ve ebedi mutluluğa (dünya ve ahiret) ulaştıran ilahi kurallar bütünüdür." İlahi esaslara dayanan bir anlayış, temelde insanın yaratıcısına teslimiyetini, inanma ihtiyacını ve hayat tarzını tanzim eden bir rehberdir. İşte, ancak bu rehberlik sayesinde insanın hem bu dünyada hem de ahirette ebedi mutluluğu kazanabileceğini söyleyebiliriz. Aslında İslam'ın öngördüğü tüketim ahlâkının, geçmiş ümmetlere, peygamberleri aracılığıyla telkin edilen hususlarla aynı olduğunu da söyleyebiliriz. Bu peygamberler de bu dünyada dengeli tüketimi, âdil paylaşımı ve sorumluluk bilincini telkin etmekte, bu hassasiyet içinde yaşanan bir dünya hayatının, kişinin ebedi âlemdeki mutluluğu kazanmasına da vesile olacağını bildirmekteydiler. Sözgelimi, Hz. Şuayb (as) yaşadığı Medyen ve Eyke halkına, Allah'a kulluk etmelerini, ölçü ve tartıda adaleti sağlamalarını, yol kesmeyi ve bozgunculuk yapmayı bırakmalarını, (bkz. A'râf, 85-86) ve Hûd, 84-87 ayetlerinde de bildirildiği üzere, ticaret ahlakına uymalarını ve haksız kazançtan kaçınmalarını öğütlemişti.

Allah Teâlâ son din olarak gönderdiği İslam'ın peygamberine, ticaret mesleğini takdir buyurması anlamlıdır. Zira Hz. Muhammed (sav) daha kendisine peygamberlik görevi verilmeden önce Mekke ve çevresinde insanların dürüst ticareti ve insanî ilişkilerdeki mükemmel ahlakı sebebiyle kendisini "el-Emîn" vasfıyla anmaya başlamışlardı. Peygamberlik sonrasında tebliğ ettiği ayetlerle hem de uygulamalarıyla dürüst ticaretin ve tüketim ahlakının en değerli örneği olarak kabul görmüştü, içinde yaşadığı toplum tarafından… İslam'ın, müminler için biçtiği rol ve bunun karşılığında ulaşacağı makam ve mertebe aşağıdaki ayetlerde verilmiştir:

"İşte böylece, siz insanlara şahit olasınız, peygamber de size şahit olsun diye, sizi aşırılıklardan uzak (davranışlarında doğruluk, dürüstlük ve adalet çizgisinde kalmayı başaran dengeli, sağduyulu, ölçülü) 'vasat bir ümmet' yaptık." (Bakara, 143);

"Kim Allah'tan korkarsa (takva sahibi olursa), Allah ona bir çıkış yolu ihsan eder ve ona beklemediği yerden rızık verir." (Talak, 2);

"Kim de Rabbinin makamından korkup, nefsini kötülüklerden alıkoyduysa, kuşkusuz onun varacağı yer, cennettir." (Nâziat, 40).

Bundan sonraki satırlarda Tüketim ve Ahlak kavramlarını ele alarak ilerlemek istiyoruz. Zira Tüketim Ahlâkı'nı doğru ve yeterli bir şekilde anlamak, onun başta ticaret olmak üzere, helal alışverişte, insanlar arası ilişkilerde, eğitim-öğretimde ve sosyal hayatta son derece önemli olduğuna inanıyoruz. Zira "tüketim" sadece ticâri hayatımızı değil, neredeyse hayatımızın her ânını meşgul eden ve kapsayan geniş bir yelpaze gibi duruyor dersek mübalağa etmiş olmayız. Geliniz, Tüketim kavramını anlama yolculuğuna çıkalım.

Tüketim nedir?

Farklı yönleriyle ele aldığımızda belki bir tez konusu olacak kadar geniş muhtevaya sahip olan tüketim kavramını, biz elbette köşemizin sınırları çerçevesinde incelemek durumundayız.

Tüketimi, en özlü biçimde tanımlamaya çalışırsak şunu söyleyebiliriz: "Herhangi bir şeyin azaltılması ya da yok edilmesi durumudur. Yani Tüketim, "bir azaltma, yok etme, bitirme ve tüketme eylemidir." Burada tüketilen şey, insanlar tarafından "üretilen" her şeydir. Yine tabiatta kendiliğinden var olan su, toprak, bitki örtüsü, çevre de zaman da tüketim eylemine muhatap olan şeylerdir. Dolayısıyla diyebiliriz ki, tüm canlıların, birtakım ihtiyaçları doğrultusunda kullanmakta, harcamakta, yok etmekte, oldukları her şey tüketimin muhatabıdır. Sözlüklerde, tüketimin kapsadığı başlıca alanlar şunlardır: Barınma, beslenme, giysi, sağlık, eğitim, ulaşım, dayanıklı tüketim maddeleri, temizlik malzemeleri ve eğlence ihtiyaçları… Bir Müslüman olarak bu alanlara, ekolojik sistemin bir parçası olarak temiz hava, su, kirlenmemiş bitki örtüsü ve denizleri son olarak da zaman unsurunu eklemeliyiz. Bu eklediklerimizin de tüketim ahlâkının gerektirdiği şekilde kullanılması ve tüketilmesi gerektiği kanaatindeyiz.

Şu hakikati inkâr edemeyiz. Evet tüketim, üretimin nihai amacıdır ve ekonomik büyümenin motorudur. Yine ekonomik anlamda büyüme, tüketime muhtaçtır ve tüketim bu yönüyle de ülkelerin ekonomileri için üretim kadar önemlidir. Ancak günümüzde tüketim anlayışı, bireylerin ihtiyaçlarının ötesine geçerek, arzulara dayalı bir yapıya dönüşmüştür. Dolayısıyla bu durum, tüketimin kontrolsüz bir şekilde artmasına neden olmuştur. Sonuçta artık modern toplum, bir "tüketim toplumu"na dönüşmüştür maalesef… Halbuki, İslam dini, arzu, istek ve tutkulara dayalı olanı değil, "ihtiyaç temelli bir tüketim"i öngörür ve bunu teşvik eder.

Dilerseniz Tüketim Ahlâkı kavramında yer alan "ahlak" kelimesi üzerine söyleyeceklerimizi bir sonraki yazımızda ele alalım. Sağlıcakla kalınız.

Mehmet Emin Ay