Rasûlullah’ın (sav) Zeyneb Bintu Huzeyme ile Evliliği

Zeyneb bintu Huzeyme, Rasûlullah'ın (sav) hanımları içerisinde evlilik hayatı hakkında en az ayrıntılı bilgiye sahip olduğumuz annelerimizden biridir. Bunun temel sebebi, Hz. Peygamber ile evliliğinin oldukça kısa sürmesi ve henüz Rasûlullah (sav) hayattayken vefat etmiş olmasıdır. Kaynaklarda onun nesebi Zeyneb bint Huzeyme İbn Abdullah el-Hilâliyye şeklinde kaydedilir. Âmir İbn Sa'saa kabilesinin Hilâloğulları koluna mensuptur. İslâm'dan önce veya İslâm'ın ilk yıllarından itibaren fakirlere, yoksullara ve muhtaçlara karşı gösterdiği merhamet sebebiyle kendisine "Ümmü'l-Mesâkîn – Fakirlerin Annesi" denildiği aktarılmaktadır. İbn Hacer de onun fakirleri doyurması ve onlara tasadduk etmesi sebebiyle bu isimle meşhur olduğunu kaydeder. Onun bu özelliği Zeyneb bintu Cahş hakkıkda da ifade edilmektedir.

Rasulullah (sav) ile Evliliğinden Önceki Hayatı

Hz. Zeyneb'in Rasûlullah (sav) ile evlenmeden önce kiminle evli olduğu konusunda kaynaklarda farklı bilgiler vardır. Bu ihtilafı görmezden gelerek tek bir isim vermek tarihi açıdan doğru değildir. Bazı kaynaklarda Tufeyl İbn Hâris ile evlendiği, ondan ayrıldıktan sonra kardeşi Ubeyde İbn Hâris ile evlendiği ve Ubeyde'nin Bedir'de aldığı yaralar sebebiyle vefat etmesi üzerine dul kaldığı belirtilir. Başka bir rivayette ise onun Abdullah İbn Cahş'ın hanımı olduğu ve Abdullah'ın Uhud'da şehit edilmesinden sonra dul kaldığı kaydedilir.

Burada kronolojik bir problem bulunmaktadır. Hz. Zeyneb'in Rasûlullah (sav) ile evliliğini Ramazan 3/625 olarak kabul eden rivayet esas alınırsa, Uhud Gazvesi bundan sonra gerçekleştiğinden Abdullah İbn Cahş'ın Uhud'da şehit olmasının ardından evlendiği bilgisi bu tarihle uyuşmamaktadır. Bu nedenle tarihçiler farklı bilgileri uzlaştırmaya çalışmışlardır. En ihtiyatlı yaklaşım, Müminlerin annesi Zeyneb'in daha önce evlilik yaptığı, eşini kaybetmesinin ardından dul kaldığı ve daha sonra Rasûlullah (sav) ile evlendiğini kesin bilgi olarak kabul etmek; önceki eşinin kimliği ve evliliğin kesin tarihi konusunda ise ihtilaf bulunduğunu belirtmektir.

Evlilik Teklifi ve Nikah

Kaynakların önemli bir kısmına göre Rasûlullah (sav), Hafsa ile evliliğinden kısa süre sonra Zeyneb bint Huzeyme ile evlenmiştir. İbnü'l-Kelbî'ye dayanarak kaydedilen rivayette evliliğin hicretin üçüncü yılı Ramazan ayında gerçekleştiği aktarılır. Başka rivayetlerde ise Hz. Zeyneb'in evlilik işini doğrudan Rasûlullah'a (sav) bıraktığı belirtilmektedir. Bir diğer aktarımda amcası Kubeysa İbn Amr'ın nikâhta velî olarak bulunduğu ifade edilir.

Dolayısıyla Hz. Hafsa'nın evliliğinde gördüğümüz kadar ayrıntılı bir "talip olma -cevap verme-nikâh" anlatımı Hz. Zeyneb için mevcut değildir. Nikâhın nerede yapıldığı, kimlerin hazır bulunduğu, şahitlerin kimler olduğu ve nikâh sırasında hangi sözlerin söylendiğine dair sahih hadis kaynaklarında ayrıntılı bir kayıt bulunmamaktadır.

Bu evliliğin tarihî ve toplumsal yönü ise dikkat çekicidir. Zeyneb bint Huzeyme ilk Müslüman toplumun zorluklarını yaşamış ve eşini kaybetmiş bir hanımdı. Rasûlullah'ın (sav) şehit veya vefat etmiş sahâbîlerin geride bıraktığı ailelerle ilgilenmesi, Medine toplumunda dul kadınların yalnızlığa terk edilmemesi bakımından önem taşımaktadır. Genel olarak kocaları gazvelerde şehid olan hanımlarla diğer sahabelerin evlenmelerini Rasûlullah bizzat teşvik etmiştir. Ancak kaynakta açıkça belirtilmeyen bir niyeti Rasûlullah'a (sav) kesin olarak nispet etmekten de kaçınmak gerekir. Evliliğin sosyal koruma ve dayanışma yönü açıktır; fakat bunun tek sebep olduğunu ileri sürmek tarihi verilerin sınırını aşacaktır.

Hz. Zeyneb'in Mehri

Annemiz Zeyneb bint Huzeyme'ye verilen mehir konusunda da birden fazla bilgi bulunmaktadır. Yaygın olarak siyer kaynaklarındaki bilgilerin birinde Rasûlullah'ın (sav) ona 400 dirhem mehir verdiği ifade edilir. Başka bir aktarımda "on iki ukıyye ve bir neş" şeklinde bir miktar zikredilmektedir. Bir neş yarım ukıyye anlamına geldiğinden bu ikinci hesap farklı bir meblağa karşılık gelmektedir.

Bu noktada 400 dirhemi kesin ve tartışmasız bir sahih hadis bilgisi olarak değil, siyer ve tabakat kaynaklarında zikredilen mehir miktarı olarak vermek daha doğrudur. Rasûlullah'ın (sav) hanımlarının mehirlerinde genel olarak sade ve ölçülü bir çizginin bulunduğu bilinmekle birlikte her annemize verilen miktar konusunda rivayetler aynı kuvvette değildir.

Zifaf ve Peygamber Hanesine İntikal

Hz. Zeyneb'in Rasûlullah (sav) ile nikâhından sonra Mescid-i Nebevî çevresindeki hücrelerden birine yerleştiği anlaşılmaktadır. Nitekim daha sonraki bir rivayette Hz. Ümmü Seleme'nin Rasûlullah (sav) ile evlendiğinde, daha önce Hz. Zeyneb bint Huzeyme'nin kullandığı odaya yerleştirildiğinden söz edilmektedir. Bu bilgi, Hz. Zeyneb'in Rasulullah ailesindeki yerini gösteren önemli tarihi ayrıntılardan biridir.

Fakat Hz. Zeyneb'in gelin olarak nasıl hazırlandığı, onu hücresine kimin götürdüğü, kadınların yaptığı özel bir hazırlık bulunup bulunmadığı veya zifaf gecesinin ayrıntıları konusunda sahih rivayet bulunmamaktadır. Dolayısıyla sonraki Müslüman toplumların düğün geleneklerini bu evliliğe taşıyarak hayalî bir merasim oluşturmak doğru değildir.

Velîme ve Düğün Yemeği

Rasûlullah'ın (sav) evlilik münasebetiyle velîme verdiği birçok kaynaktaki bilgiyle sabittir. Bununla beraber Zeyneb bintu Huzeyme'nin velîmesinde hangi yemeklerin ikram edildiği, koyun kesilip kesilmediği, kaç kişinin davet edildiği veya velîmenin nerede gerçekleştirildiği konusunda elimizde sahih ve ayrıntılı bir bilgi bulunmamaktadır.

Bu durum, Hz. Zeyneb bint Cahş'ın velîmesiyle açık bir tezat oluşturur. Hz. Zeyneb bint Cahş'ın düğününde ekmek ve et ikram edildiğine, koyun kesildiğine ve çok sayıda kişinin çağrıldığına dair sahih rivayetler mevcutken, Zeyneb bint Huzeyme için aynı ayrıntılar mevcut değildir. Bu nedenle "Rasûlullah bütün hanımları için aynı şekilde düğün yaptı" şeklinde bir genelleme de tarihi açıdan isabetli değildir.

Evliliğin Kısa Sürmesi ve Hz Zeyneb'in Vefatı

Hz. Zeyneb'in Rasûlullah (sav) ile evliliğinin ne kadar sürdüğü konusunda da farklı bilgiler vardır. Bazı kaynaklarda iki veya üç ay, başka bir bilgiye göre ise yaklaşık sekiz ay yaşadığı kaydedilir. İbnü'l-Kelbî'ye nispet edilen kronolojiye göre hicretin üçüncü yılı Ramazan ayında evlenmiş, hicretin dördüncü yılı Rebîülâhir ayında vefat etmiştir. İbn Hacer bu farklı rivayetleri birlikte kaydetmektedir.

Kesin olan husus, Hz. Zeyneb'in Rasûlullah'tan (sav) önce vefat eden hanımlarından biri olduğudur. Hz. Hatice'den sonra Rasûlullah'ın (sav) sağlığında vefat eden diğer eşi Hz. Zeyneb bint Huzeyme'dir. Böylece onun Ümmü'l-mü'minîn olarak Peygamber hanesindeki hayatı kısa sürmüştür.

Hz. Zeyneb'in evliliği bize aynı zamanda siyer çalışmalarında kaynak hassasiyetinin önemini göstermektedir. Onun hakkında sahip olduğumuz bilgiler sınırlıdır. Bu nedenle anlatıyı zenginleştirmek amacıyla tarihî boşlukları hayalî düğün sahneleriyle doldurmak yerine, nikâhın gerçekleştiğini, mehrin kaynaklarda zikredildiğini, Rasûlullah hanesine katıldığını ve kısa süre sonra vefat ettiğini kesin bilgi olarak ortaya koymak; merasim ve velîme ayrıntılarında ise kaynakların sustuğunu açıkça belirtmek ilmî bakımdan en sağlıklı yoldur.

Ahmet Ağırakça

NOT: Rasulullah'ın müminlerin diğer anneleri ile ilgili evlilikleri hakkında bilgilere devam edeceğiz.