Hz. Hafsa’nın Rasûlullah (sav) ile Evliliği

Hz. Ömer'in Kızı Hafsa'nın Rasûlullah (sav) ile Evliliği, Nikâh Süreci, Mehri ve Düğün Merasimi

Hafsa, (r.anha) İslâm tarihinin en önemli ailelerinden birine mensup olup ikinci halife Hz. Ömer İbnu'l-Hattâb'ın kızıdır. Annesi Zeyneb bint Maz'ûn'dur. Kaynakların verdiği bilgilere göre Hafsa, nübüvvetten yaklaşık beş yıl önce, Kureyş'in Kâbe'yi yeniden inşa ettiği yıllarda Mekke'de dünyaya gelmiştir. Rasûlullah (sav) ile evlenmeden önce Huneys İbn Huzâfe es-Sehmî ile evliydi. Huneys ilk Müslümanlardan, hicret tecrübesi yaşamış ve Bedir Gazvesi'ne katılmış sahâbîlerden biriydi. Buhârî'nin verdiği bilgiye göre onun Bedir ehlinden olduğunu ve Medine'de vefat ettiğini açık biçimde kaydetmektedir (Buhârî, Megāzî, 12; Nikâh, 33).

Huneys'in vefatı, Hafsa'nın hayatında yeni ve oldukça zor bir dönemin başlangıcı oldu. Henüz genç yaşta dul kalmıştı ve bu evlilikten çocuğu olmamıştı. Kaynaklardaki kronoloji dikkate alındığında bu hadise hicretin ikinci yılının sonları veya üçüncü yılının başlarında meydana gelmiştir. Bazı tarihçiler Huneys'in Bedir'den sonra hastalanarak öldüğünü, bazı kaynaklar ise Uhud'da aldığı yaraların ardından vefat ettiğini nakleder. Ancak Buhârî'nin kesin olarak bildirdiği husus, onun Bedir'e katılmış olması ve Medine'de vefat etmiş bulunmasıdır. Bu sebeple ayrıntılı kronolojide farklı rivayetleri kesin bilgi şeklinde aktarmamak gerekir.

Hz. Ömer'in Kızını Evlendirmek İçin Teşebbüsü

Hz. Hafsa'nın iddetini tamamlamasının ardından babası Ömer, kızının yalnız kalmasını istemedi. Burada dikkat çekici olan, dönemin İslâm toplumundaki evlilik anlayışıdır. Bir babanın kızını kendisinin güvenilir, ahlâklı ve salih gördüğü bir erkeğe evlilik amacıyla teklif etmesi küçültücü veya mahcup olunacak bir davranış olarak değerlendirilmemekteydi. İslam'ın ilkeleri de bunu gerektiriyor. Bu toplumdan topluma değişebilir ancak İslam bunu son derece uygun bir anlayış olarak görmektedir. Nitekim Buhârî bu bilgiyi "Kişinin kızını veya kız kardeşini hayırlı kimselere evlenme teklifinde bulunması" anlamındaki bir bab başlığı altında kaydetmektedir (Buhârî, Nikâh, 33).

Hz. Ömer önce Hz. Osman İbn Affân'a (r.) gitti. Hz. Osman da kısa süre önce Rasûlullah'ın (sav) kızı Rukıyye'yi kaybetmişti. Hz. Ömer ona, "İstersen Hafsa bint Ömer'i seninle evlendireyim" anlamında açık bir teklif yaptı. Hz. Osman düşünmek için süre istedi. Birkaç gün sonra ise o sırada evlenmeyi düşünmediğini bildirdi. Hz. Ömer bunun ardından Hz. Ebû Bekir'e (r.) giderek aynı teklifi ona yaptı. Fakat Hz. Ebû Bekir cevap vermedi. Hz. Ömer, Hz. Osman'ın cevabına üzülmüş olmakla birlikte Hz. Ebû Bekir'in suskunluğundan daha fazla incindi. Çünkü aralarındaki yakın dostluk sebebiyle en azından olumlu veya olumsuz bir cevap bekliyordu.

Hadisenin asıl sebebi daha sonra ortaya çıktı. Rasûlullah (sav), Hz. Hafsa ile evlenme niyetini daha önceden Hz. Ebû Bekir'e açmıştı. Hz. Ebû Bekir ise Allah Rasûlü'nün kendisine emanet ettiği bu bilgiyi açıklamayı doğru bulmadığından Hz. Ömer'in teklifine cevap vermemişti. Rasûlullah'ın (sav) Hz. Hafsa ile evlenmesinden sonra Hz. Ebû Bekir, Hz. Ömer'e gelerek sessiz kalmasının sebebini açıkladı ve eğer Rasûlullah (sav) bu evlilikten vazgeçmiş olsaydı kendisinin Hafsa ile evlenebileceğini söyledi. Bu olay doğrudan Hz. Ömer'in anlatımıyla sahih hadis kaynaklarında yer almaktadır (Buhârî, Megāzî, 12; Nikâh, 33, 36).

Rasûlullah'ın (sav) Hz. Hafsa'ya Talip Olması

Bu gelişmelerin ardından Rasûlullah (sav) Hz. Hafsa'ya talip oldu ve Hz. Ömer kızını Allah Rasûlü ile evlendirdi. Böylece Hz. Hafsa hem genç yaşta dul kalmanın meydana getirdiği sosyal ve duygusal yalnızlıktan kurtulmuş hem de "Ümmü'l-mü'minîn" şerefine erişmiştir.

Evliliğin tarihi konusunda kaynakların çoğunluğu hicretin üçüncü yılı Şâban ayını göstermektedir. Makrîzî gibi siyer tarihçileri nikâhın Uhud'dan yaklaşık iki ay önce, hicretin üçüncü yılı Şâban ayında gerçekleştiğini kaydeder. Bunun yanında hicretin ikinci yılında gerçekleştiğine dair daha zayıf veya farklı kronolojiye dayanan bilgiler de bulunmaktadır. Bu nedenle esas alınması gereken tarih, yaygın kabul gören Şâban 3/625 tarihidir.

Bu evliliğin yalnızca siyasî bir ittifak olarak açıklanması doğru değildir. Şüphesiz Hz. Ömer gibi İslâm toplumunun önde gelen bir şahsiyetinin Rasûlullah (sav) ile aile bağı kurması toplumsal yakınlığı daha da güçlendirmiştir. Fakat evliliğin doğrudan tarihî bağlamında görülen ilk husus, genç yaşta dul kalan bir muhacir hanımın himaye edilmesi ve Hz. Ömer'in kızının salih bir kimseyle evlenmesine yönelik arzusudur. Dolayısıyla sosyal dayanışma, aileler arasındaki yakınlık Rasulullah ile en yakın iki arkadaşına damat olması büyük bir önem arz ederken aynı zamanda Hz. Hafsa'nın korunup gözetilmesi birlikte düşünülmelidir.

Hz. Hafsa'nın Mehri

Hz. Hafsa'nın mehri hakkında siyer ve tabakat kaynaklarında 400 dirhem rakamı zikredilmektedir. Makrîzî'nin naklettiği bilgiye göre, Rasûlullah'ın (sav) Hz. Hafsa'ya dört yüz dirhem mehir verdiği açıkça belirtilmektedir. Aynı miktar sonraki biyografik kaynaklarda da yer almıştır.

Buradaki "dirhem", dönemin gümüş para ve ağırlık ölçüsüdür. Bunun günümüz parasına kesin bir rakamla çevrilmesi yanıltıcı olabilir; çünkü gümüş miktarı ile tarihî satın alma gücü her dönemde aynı değildir. Bu nedenle "400 dirhem mehir" şeklindeki aslî ölçüyü korumak daha isabetlidir. Zira mehir, İslâm hukukunda erkeğin kadına verdiği şahsî bir haktır; babaya veya aileye ödenen bir "gelin bedeli" değildir. Hz. Hafsa'nın evliliği de bu bakımdan İslâm'ın nikâh anlayışının somut tarihî örneklerinden biridir.

Nikâh ve Düğün Merasimi

Hz. Hafsa'nın Rasûlullah (sav) ile nikâhının nasıl bir merasimle gerçekleştirildiği konusunda sahih kaynaklarımız, teklif sürecindeki kadar ayrıntılı bilgi vermemektedir. Nikâhta tam olarak kimlerin hazır bulunduğu, hangi sözlerin söylendiği, Hz. Hafsa'nın nasıl hazırlandığı, hangi gün zifafın gerçekleştiği veya evine nasıl getirildiği hakkında güvenilir kaynaklarda ayrıntılı bir bilgi mevcut değildir.

Ancak bu nokta özellikle önemlidir. Daha sonraki dönemlerin düğün geleneklerini Hz. Hafsa'nın evliliğine taşıyarak çalgılar, alaylar, özel kıyafetler veya ayrıntılı merasimler tasvir etmek tarihî açıdan pek makul bir bilgi sayılmaz. Elde bulunan bilgiler, Hz. Ömer'in velî olarak kızını Rasûlullah (sav) ile evlendirdiğini, mehrin belirlendiğini ve Hz. Hafsa'nın daha sonra Mescid-i Nebevî çevresinde bulunan hücrelerden birine yerleşerek Rasulullah'ın ailesine katıldığını göstermektedir.

Velîme ve Düğün Yemeği

Rasûlullah'ın (sav) evliliklerinde velîme vermesi sünnet olarak sabittir. Ancak her evliliğin velîmesinin menüsü ve miktarı aynı olmamıştır. Meselâ Hz. Zeyneb bint Cahş ve Hz. Safiyye'nin velîmeleri hakkında hadis kaynaklarında oldukça ayrıntılı bilgiler bulunmaktadır. Buna karşılık Hz. Hafsa'nın düğün yemeğinde tam olarak hangi yemeklerin ikram edildiğini bildiren aynı derecede sahih ve ayrıntılı bir bilgi elimizde bulunmamaktadır. Bu sebeple Hz. Hafsa için "şu kadar koyun kesildi", "şu yemekler dağıtıldı" veya "şu kişiler davet edildi" şeklinde kaynağı bulunmayan ayrıntılar vermek doğru olmasa gerek. Rasûlullah'ın (sav) genel sünneti çerçevesinde nikâhın ardından velîme yapılmış olması tabiidir; fakat Hz. Hafsa'ya mahsus velîmenin/düğün yemeğinin mahiyeti konusunda kaynaklarımız ayrıntı vermemektedir.

Hz. Hafsa'nın evliliğinin en sağlam biçimde bilinen safhaları böylece ortaya çıkmaktadır: Önce Huneys İbn Huzâfe'nin vefatıyla dul kalması, iddet sürecinin tamamlanması, Hz. Ömer'in sırasıyla Hz. Osman ve Hz. Ebû Bekir'e yaptığı teklifler, Rasûlullah'ın (sav) evlilik niyetinin ortaya çıkması, Hz. Ömer'in velâyeti altında nikâhın gerçekleşmesi, 400 dirhem mehir belirlenmesi ve Hz. Hafsa'nın Peygamber hanesine katılması. Düğünün diğer törensel ayrıntıları ise güvenilir kaynaklarda kaydedilmemektedir.

Bu yaklaşım Rasulullah'ın aile hayatını araştırırken son derece önemlidir: Rivayet bulunan yerde rivayeti aktarmak, ihtilaf bulunan yerde ihtilafı göstermek, kaynakların sustuğu yerde ise susmak önemli bir ilkedir. Hz. Hafsa'nın evliliği, bir taraftan Medine toplumunda dul kalan kadınların yeniden evlendirilmesine verilen önemi, diğer taraftan nikâhın gösterişten uzak, mehir ve hukuk temeli üzerinde kurulmuş sade yapısını gösteren dikkat çekici örneklerden biridir.

Ahmet Ağırakça