Rasûlullah’ın (sav) Cüveyriye Bintu’l-Hâris İle Evliliği

Hz. Cüveyriye bintu'l-Hâris'in Rasûlullah (sav) ile evliliği, savaş esaretinden hürriyete ve oradan Ümmü'l-mü'minîn makamına uzanan olağanüstü bir tarihî süreci ihtiva etmektedir. Bu evlilik yalnız Hz. Cüveyriye'nin hayatını değil, Benî Mustalik kabilesinden yüzlerce insanın durumunu da değiştirmiştir.

Hz. Cüveyriye (r.), Benu Mustalik kabilesinin reislerinden Hâris b. Ebû Dırâr'ın kızıydı. Rasûlullah'ın (sav) Mustalikoğulları üzerine düzenlediği sefer sonucunda kabile yenilmiş, bazı mensupları esir alınmıştı. Hz. Cüveyriye de esirler arasındaydı. Sünen müellifi Ebû Dâvûd'da Hz. Âişe'den nakledilen rivayete göre Cüveyriye, Sâbit İbn Kays İbn Şemmâs'ın veya onun bir yakınının payına düşmüş ve hürriyetini satın alabilmek için mükâtebe, yani belirli bir bedel karşılığında serbest bırakılma anlaşması yapmıştı. Daha sonra bu bedelin ödenmesine yardım istemek amacıyla Rasûlullah'ın (sav) huzuruna geldi. Bunun üzerine Rasûlullah Sabit İbn Kays İbn Şemmas veya amcasının oğluna fidyeyi ödeyerek onunla evlendiği kaydedilmektedir. Cüveyriye'nin kocası bu savaşta ölmüş ve yirmi yaşında dul kalmıştı. (İbn Sa'd, VIII, 120; Müslim, "Cihad ve's-siyer"1).

Hz. Cüveyriye kendisini tanıtarak kabile reisinin kızı olduğunu, başına gelenleri ve hürriyet bedelini ödemek için yardıma ihtiyaç duyduğunu anlattı. Rasûlullah (sav) ona bundan daha hayırlı bir çözüm teklif etti: Onun adına kendisinin mükâtebe bedelini ödemesi halinde onunla evlenmesini teklif etti. Cüveyriye bu teklifi hemen kabul etti. Rivayet son derece önemlidir; çünkü evliliğin bir zorlama değil, kendisine sunulan teklifin açıkça kabul edilmesinin ardından gerçekleştiğini göstermektedir. Ebû Dâvûd'daki anlatım bu süreci doğrudan Hz. Âişe'nin verdiği bilgiye dayanmaktadır.

Cüveriye'nin özgürlüğüne kavuşturulması ve Mehri Meselesi

Hz. Cüveyriye'nin mehri konusunda rivayetleri dikkatlice incelemek ve ayıklamak gerekir. En güçlü tarihî rivayette Rasûlullah'ın (sav) onun mükâtebe borcunu ödeyerek kendisini hürriyete kavuşturduğu ve ardından onunla evlendiği belirtilmektedir.

Cüveyriye'nin babası Haris, kızının fidyesini vermek üzere getirip de vermeye kıyamayıp sakladığı develeri ona haber veren Hz. Peygamber'in gerçekten Allah'ın Resulü olduğunu anlamış ve derhal Müslüman olmuş ve kızını dört yüz dirhem mehirle Resulullah'a nikâhlamıştı. Artık Haris Rasulullah'ın kayınpederi idi. İşte bu evlilik dolayısıyla ashab Hz.Peygamber'i memnun etmek ve Haris'i ve kabile mensuplarının da kalplerini İslam'a ısındırmak için ellerindeki bütün esirleri karşılıksız serbest bırakması sonucunda başta Hâris İbn Ebi Dırâr olmak üzere kabilenin hemen hemen tamamı İslâm'a girdi. Kısmen İslâm'a ısınmış olan bu kabileyi daha da İslâm'a yakınlaştırmak için onlarla bir akrabalık bağı kurmayı ve onları tamamen İslâm'a bağlamayı ve alınan esirleri serbest bırakmayı hedefleyerek Cüveyriye ile evlenmiştir.

Bazı rivayet ve hadis mecmualarıyla bunların şerhlerinde özgürlüğe kavuşturulmasının onun mehri olduğu ifade edilir. Ancak doğrudan bunu ifade eden bazı tarikler mürsel veya isnad bakımından daha zayıftır. Meselâ siyer alimleri ile muhaddislerin öncülerinden olan imam Şa'bî'den gelen rivayette Rasûlullah'ın onu azat edip hürriyetini mehri yaptığı aktarılır; fakat rivayet mürseldir. Mürsel hadis terim olarak "tâbiînden bir râvinin, kendisiyle Rasulullah arasındaki isminin kaydedilmesi gereken ve ravi olan sahâbînin ismini atlayarak naklettiği hadis" demektir. Usul-u Hadis âlimleri ve fukahanın kullanımına göre "münkatı', mu'dal, müdelles ve muallak gibi senedinin herhangi bir yerinden bir veya birden çok râvisi düşen hadis" demektir. Sahâbenin doğrudan Resûl-i Ekrem'den değil başka bir sahâbîden duyduğu, ancak Resûlullah'tan işitmiş gibi naklettiği hadise sahâbe mürseli, bir râvinin, çağdaşı olmakla beraber görüştüğü bilinmeyen bir kişiden yaptığı rivayete gizli Mürsel adı verilmiştir.

Bu nedenle bu bilgileri kaydederken en ihtiyatlı ifade olarak şöyle kaydetmek gerekir: Rasûlullah (sav) Hz. Cüveyriye'nin hürriyet bedelini ödedi, onu hürriyetine kavuşturdu ve kendisiyle evlendi; diğer bazı rivayetlerde bu hürriyete kavuşturmanın bizzat mehir kabul edildiği bildirilmektedir.

Yine Rasulullah'ın hanımlarından Safiyye'nin evliliğinde ise hürriyetinin mehir olduğu hususu sahih Buhârî ve Müslim rivayetleriyle çok daha açık biçimde sabittir. İki hadiseyi birbirine karıştırmamak gerekir. (Rasulullah'ın Safiye ile evliliğini anlatırken konuyu yeniden ele alacağız.)

Evliliğin Mustalikoğulları Esirlerine Etkisi

Bu evliliğin ve nikâh haberinin Müslümanlar arasında yayılmasıyla son derece dikkat çekici bir gelişme yaşandı. Sahâbîler ellerindeki Mustalikoğulları esirlerini serbest bırakmaya başladılar. Gerekçeleri, artık bu insanların Rasûlullah'ın (sav) hısım akrabaları hâline gelmiş olmasıydı.

Müminlerin annesi Âişe (r.), bu evlilik sebebiyle Mustalikoğullarından yüz aile halkının hürriyetine kavuştuğunu ve kavmi için Cüveyriye'den daha bereketli bir kadın görmediğini ifade etmiştir. Bu, evliliğin toplumsal sonuçları bakımından son derece önemli bir evlilik olduğu açıktır. Bir savaş sonrasında oluşabilecek uzun süreli düşmanlık, evlilik bağı ve sahâbenin gönüllü davranışı sayesinde önemli ölçüde yumuşamıştır. Cüveyriye'nin bu evlilikten ve Müslüman olmasından önce adı "iyiliksever kadın" anlamında Berre/Betteh idi. (Müslim, "el-Cihad ve's-siyer" 1). Böylesi isimleri almanın insanın kendi kendini temize çıkarması anlamına gelebileceğini düşünen Rasulullah ona "küçük kız" anlamında Cüveyriye adını verdi. Hz. Âişe'den bize gelen bilgiye göre Cüveyriye ibadete çok düşkün bir annemiz idi. Cüveyriye Rasul-i Ekrem'den yedi hadis rivayet etmiştir. Bunlardan biri Ṣaḥîḥ-i Buḫârî'de, biri Ṣaḥîḥ-i Müslim'dedir. Kendisinden işittikleri hadisleri, Abdullah İbn Abbas, Abdullah İbn Ömer, Câbir İbn Abdullah ve Mücâhid İbn Cebr gibi sahâbî ve tâbiîler rivayet etmişlerdir.

Nikâhın Merasimi

Hz. Cüveyriye'nin nikâhının tam olarak nerede gerçekleştirildiği, kimlerin hazır bulunduğu, nikâh hutbesi okunup okunmadığı veya hangi şahısların şahitlik yaptığı hususunda sahih kaynaklarımız ayrıntılı bir bilgi kaydedilmemektedir.

Bu konuda daha sonraki kaynaklarda bazı ayrıntılar bulunmakla birlikte, Ebû Dâvûd'daki temel rivayet olayın özünü açık biçimde vermektedir: Cüveyriye Rasulullahtan yardım talep ettiğinde, Rasûlullah (sav) hürriyet bedelini ödeme ve evlenme teklifinde bulunur, o da kabul eder ve evlilik gerçekleşir.

Düğün ve Velîme Yemeği

Hz. Cüveyriye'nin düğün velîmesinde hangi yemeğin verildiğine dair Hz. Zeyneb bint Cahş ve Hz. Safiyye'deki gibi güçlü ve ayrıntılı bir sahih bilgi mevcut değildir. Dolayısıyla "şu kadar koyun kesildi", "şu yemek hazırlandı" veya "şu kadar davetli vardı" şeklinde kesin rakamlar vermek doğru değildir.

Rasûlullah'ın (sav) genel sünneti açısından velîme evliliğin ilan ve ikram boyutunu oluşturmakla birlikte, Cüveyriye'nin düğün yemeği hakkında kaynaklarda herhangi bir bilgiye rastlanmamaktadır. Bu evlilikte tarihî kaynakların asıl kaydettiği bilgi düğün yemeği ile ilgili bilginin verilmesinden ziyade onun hürriyetine kavuşması ve evlilik sonucunda Mustalikoğulları esirlerinin serbest bırakılması üzerindedir.

Hz. Cüveyriye'nin evliliği böylece İslâm tarihindeki en dikkat çekici sosyal sonuçlu nikâhlardan biri hâline gelmiştir. Savaş esiri olarak başlayan süreç, onun özgürlüğe kavuşması ve Ümmü'l-mü'minîn makamıyla anılması ve aynı anda çok sayıda insanın hürriyetine kavuşmasına vesile olmuştur.

Ahmet Ağırakça