Tarihin Sular Altındaki İzleri: Türk Denizaltıcılığının Başlangıcı

Türklerin denizaltıyla ilk karşılaşmalarına ilişkin bilgiler, Osmanlı Devleti dönemine kadar uzanır. Seyyid Vehbî'nin, Sultan III. Ahmed'in şehzadeleri için 1719 yılında düzenlenen sünnet düğününü anlattığı Sûrnâme adlı eserinde, denizaltıyı andıran bir düzenekten söz edilir. TAHTELBAHİR NEDİR? OSMANLI TARİHİNDE İLK DENİZALTI KEŞFİ Vehbî, Tersane mimarı İbrahim Efendi tarafından tasarlanan timsah biçimindeki sandalın Tersane koyundan hareket ederek suya daldığını, daha sonra padişah ve şehzadelerin bulunduğu, otağın Tersane bahçesinde kurulu olduğu alanda yeniden su yüzüne çıkarak kıyıya yanaştığını ve içinden ellerinde zerde tepsileri bulunan beş kişinin çıktığını aktarılır. Söz konusu düzenek askerî veya bilimsel amaçlı bir denizaltı niteliği taşımamakla birlikte, denizaltı fikrinin Osmanlı toplumunda 18. yüzyılın başlarında bilinmeye başladığını göstermesi açısından önem taşır. SULTAN II. ABDÜLHAMİD'İN SANAYİ HİZMETLERİ 1880'lerin başında İngiliz rahip ve mühendis William Garrett, önceki denizaltı çalışmalarından edindiği deneyimlerle yeni denizaltılar geliştirmeye başlar. 1870'lerde İngiltere'de Resurgam I ve Resurgam II adlı iki denizaltı inşa eder. Resurgam I pratik kullanım açısından yetersiz kalırken, Resurgam II daha kullanışlı bir tasarım sunar; ancak gösteri dalışı sırasında batması denizaltılara yönelik olumsuz düşüncelere yol açar. Garrett, İsveçli iş adamı ve sanayici Thorsten Nordenfelt'in finansmanıyla çalışmalarını sürdürür. 1882-1885 yılları arasında Stockholm'de Nordenfelt I adlı denizaltıyı inşa eder. Garrett ve Nordenfelt, denizaltının yeteneklerini göstermek amacıyla Ağustos 1885'te İsveç'te bir gösteri düzenler ve 35 ülkeden gözlemciyi bu gösteriye davet eder. İsveçli silah üreticisi Thorsten Nordenfelt, 25 Haziran 1885'te Osmanlı Bahriye Nazırı Hasan Hüsnü Paşa'ya gönderdiği mektupta, denizaltısıyla Kopenhag yakınlarındaki Sund'da resmî deneyler yapacağını belirtir. Deneylere Osmanlı'dan bir subayın katılmasını ister ve çalışmaların ağustos ayının ilk iki haftasında gerçekleştirilmesinin planlandığını bildirir. ÇELİKTEN MEZAR DUMLUPINAR DENİZALTISI Bahriye Nazırı Hasan Hüsnü Paşa, gerçekleştirilecek denemeleri takip etmek üzere Berlin Deniz Ataşesi Binbaşı Halil Bey'in görevlendirilmesine karar verir. Binbaşı Halil Bey, denemelerin tamamlanmasının ardından hazırladığı raporu ve denizaltıya ilişkin el çizimini Osmanlı makamlarına sunarak raporunda, denizaltının su üstünde 7 knot, su altında ise 3 knot sürate ulaşabildiğini belirtir. Ayrıca denizaltı daldığında cam kubbenin su yüzeyinin üzerinde kaldığını ve aracın daha derine dalabilecek kapasiteye sahip olduğunu ifade eder. Bununla birlikte Halil Bey, raporunda denizaltının su altında kalma süresinin oldukça kısa olduğunu ve mevcut teknik özellikleriyle askerî amaçlar açısından henüz yeterli seviyeye ulaşmadığını belirtir. Denizaltının geliştirilmesi ve özellikle sualtındaki stabilitesinin artırılması gerektiğini vurgular. Halil Bey'in bu değerlendirmeleri, Osmanlı Bahriye Nezareti'nin Nordenfelt denizaltısını yalnızca bir gösteri aracı olarak değil, askerî kullanım potansiyeli açısından da değerlendirdiğini; bu kapsamda aracın sualtı seyir kabiliyeti, dalış süresi ve stabilitesi gibi temel teknik özelliklerini dikkate aldığını gösterir. Nordenfelt denizaltısı, torpidonun denizaltıya entegre edildiği ilk tasarımlardan biri olması bakımından askerî teknoloji tarihinde önem taşır. Ancak dönemin teknolojik sınırlılıkları, denizaltının operasyonel verimliliğini kısıtlamıştır. Yüksek sıcaklıkta çalışan kazan, mürettebatın yaşam ve hareket koşullarını olumsuz etkilerken, yaklaşık 27 ton kaynar su taşıması dalış süresini üç saatle ve harekât alanını yaklaşık 10 mil ile sınırlandırır. Ayrıca su üstü seyri esas alınarak tasarlanan denizaltının sualtındaki stabilitesinin sağlanması da önemli bir sorun teşkil eder. Yunanistan, Thorsten Nordenfelt'in denemelerini gerçekleştirdiği ve Nordenfelt-I olarak bilinen denizaltıyı 1885'te satın alır. Ancak teknik sorunların giderilememesi nedeniyle denizaltı deniz harekâtında kullanılmaz. Osmanlı Devleti ile rekabet içinde olan Yunanistan, bu dönemde Avrupalı güçlerin de etkisiyle askerî gücünü artırmaya yönelik bir silahlanma politikası izler. Osmanlı Devleti, Nordenfelt şirketine iki yeni denizaltı sipariş eder ve Nordenfelt-II ile Nordenfelt-III olarak bilinen bu denizaltılara Abdülhamid (Abdul Hamid) ve Abdülmecid (Abdul Mejid) adları verilir. Bu denizaltıların hizmete alınmasıyla Osmanlı Devleti, donanmasında denizaltı bulunduran dünyadaki ikinci devlet olur. Osmanlı Devleti'nin denizaltı tedarikinde Yunanistan'ın girişiminin yanı sıra, kıyı savunmasını güçlendirme ve özellikle Çanakkale ve İstanbul Boğazları'nda kullanılabilecek, yüksek ateş ve manevra gücüne sahip gizli bir silah edinme düşüncesinin etkili olduğu değerlendirilir. Yeni denizaltılarda önceki tasarıma göre harekât çapı ve torpido kapasitesi artırılır. Osmanlı Devleti ile Nordenfelt şirketi arasında 23 Ocak 1886'da, iki denizaltının temini için sözleşme imzalanır. Sözleşmeyle denizaltıların İstanbul'da, Taşkızak Tersanesi'nde inşa edilmesi kararlaştırlır; böylece denizaltı inşa teknolojisi ve tecrübesinin Osmanlı tersanelerine kazandırılması hedeflenir. Osmanlı İmparatorluğu'nun iki adet yeni denizaltı alması birçok ülke tarafından ilgi ile takip edilmiştir. 1887 yılı ortalarında Taşkızak Tersanesi'nde ceket düğmesinden mikrofilmler ile denizaltıları fotoğraflamaya çalışan bir casus tespit edilmiştir. Aidiyeti bilinmeyen casus, ertesi gün idam edilmiştir. Osmanlı Devleti ile Nordenfelt arasında imzalanan sözleşmeye göre denizaltıların İstanbul'a getirilmesi ve Taşkızak Tersanesi'nde montajlarının tamamlanması planlanır. İlk denizaltı 5 Mayıs 1886'da bir ticaret gemisiyle İstanbul'a getirilmiş ve montajının tamamlanmasının ardından 6 Eylül 1886'da Haliç'te denize indirilir. Bu tarih, Türk denizaltıcılık tarihinin başlangıcı olarak kabul edilir. Denizaltı, deniz tecrübelerine 5 Şubat 1887'de başlar. Beş kişilik ilk personel; Yüzbaşı Halil Bey (komutan), Makine Önyüzbaşı Ali, Makine Yüzbaşı Şerafeddin, Makine Mülazımı Mehmed Selim ve Ateşçi Musa Çavuş'tan olur. Tecrübeler sırasında denizaltı, yalnızca gözetleme kubbesi su üzerinde kalacak şekilde Aynalıkavak Kasrı'ndan Divanhane önlerine kadar seyretmiş ve üç kez sualtında kaybolur. Bu dalışlar sırasıyla 20 saniye, 1 dakika 20 saniye ve 50 saniye sürdürür. Denemelerde denizaltının trim ve meyil dengesinin istenilen seviyede sağlanamadığı görülür. Mühendis Garrett, denizaltı tecrübelerini tekrarlamak amacıyla 2 Haziran 1887'de ekibiyle birlikte İstanbul'a gelir. 30 Temmuz 1887 tarihli Scientific American gazetesinde yer alan habere göre, Nordenfelt-II denizaltısı Ramazan ayının 15. gününde Sultan'ın huzurunda bir deneme gerçekleştirilir. Saat 14.30 sıralarında Galata önlerine ulaşan denizaltı, halkın büyük ilgisini çeker; sualtında balinayı andıran görünümüyle hedefe ilerleyerek torpidolarını ateşler Seyir ve atış tecrübelerine 1888 yılının başında İzmit Körfezi'nde devam edilir. 13 Ocak 1888'de gerçekleştirilen denemede denizaltı, yalnızca cam kubbesi su üstünde kalacak şekilde 200 yardaya ayarlı torpidosuyla Selanik vapuruna başarılı bir atış gerçekleşir. Bu atış, dalmış durumdaki bir denizaltıdan gerçekleştirilen ilk başarılı torpido atışı olarak denizaltıcılık tarihinde önemli bir yere sahip olur. 7 Şubat'a kadar devam eden tecrübelerde torpido atışları başarılı bulunmakla birlikte, denizaltının sualtı stabilitesinin yetersiz olduğu ve sözleşme şartlarının tam olarak karşılanamadığı tespit edilir. Bahriye Nazırı Hasan Paşa da raporunda, denizaltıların liman ağızlarının savunulmasında torpidobotlara göre daha zor fark edilmeleri nedeniyle faydalı olabileceğini, ancak sualtı seyirlerinin özellikle denge bakımından güvenli olmadığını belirtir. Ayrıca denizaltıların geliştirilmesi ve personelin tecrübe kazanması gerektiğini vurgular. Mühendis Garrett, tecrübelerle ilgili raporların ardından Bahriye Nazırı'na gönderdiği mektupta, denizaltıların üstünlüklerini savunur ve sözleşme şartlarının abartılı biçimde yorumlandığını belirtir. Ayrıca her yıl İstanbul'a gelerek denizaltıları ve personeli teftiş edeceğini, ilk yıl iki tecrübeli personelini ücretsiz olarak eğitim amacıyla İstanbul'da bırakacağını ve savaş hâlinde Osmanlı donanmasında görev yapmak istediğini ifade eder. Garrett'in mektubunun ardından II. Abdülhamid'in iradesiyle denizaltılar kabul edilir ve 22 Mart 1888'de Abdülhamid ve Abdülmecid adlarıyla Osmanlı Donanması'na katılır. Ancak sonraki dönemde Garrett'in İstanbul'a gelerek denizaltıları teftiş ettiğine veya personelin eğitimine yönelik faaliyet yürüttüğüne dair herhangi bir kayda rastlanılmaz. Abdülhamid ve Abdülmecid denizaltıları, kabul tecrübeleri hitamında Haliç'teki Valide kızaklarına çekilir ve hiçbir görev verilmeden 1910 yılında envanterden çıkarılıncaya kadar burada tutulurlar. Denizaltıların harekât alanında kullanılamamış olmasının birçok sebebi var. Bunlardan özellikle denizaltının sualtı stabilitesinin istikrarlı olmaması ve zamanın teknolojik eksiklikleri nedeniyle harekât yarıçapının azlığı ve yetkin denizaltıcı personel yetiştirilememiş olmasıdır.

AKADEMİK

İLAHİYAT

Kur'an

TARİH

EDEBİYAT

SİNEMA

MÜZİK

EĞİTİM

FELSEFE

SOSYOLOJİ

PSİKOLOJİ

GALERİ

LİSTELER

FİKRİYAT TV

ESMA-İ HÜSNA

İSLAM

MÜZİK

FİKRİYAT AKADEMİ

Tarihin Sular Altındaki İzleri: Türk Denizaltıcılığının Başlangıcı

Tarihin Sular Altındaki İzleri: Türk Denizaltıcılığının Başlangıcı