Helva Sohbetlerinden Kar Kuyularına: Osmanlı’da Kış Hayatının Rengi

Osmanlı'da sosyalleşme oldukça önemliydi. Kış gecelerinin en büyük eğlencelerinden ve sosyalleşme alanlarından biri olan 'helva sohbetleri' oldukça meşhurdu. Maksat yalnızca tatlı yemek değildi elbette, burada şiirler okunur, fıkralar anlatılır, derin tarih sohbetleri yapılırdı. Entelektüel buluşmalar genel olarak kış gecelerinde ve Ramazan ayında yapılmaktaydı. Şiire Düşen Ak: Kış Mevsimi Kış ayında, yaz için bazı hazırlıklar yapılırdı. Bunlardan biri kışın yoğun olarak yağan karın muhafaza edilmesiydi. İstanbul'un yüksek yerlerinden olan Kayışdağı, Elmadağ gibi yerlerde derin kar kuyuları bulunurdu. Kışın yağan karlar burada çiğnenir, sıkıştırılır ve üzerine hasır ve saman gibi malzemeler örtülerek yaza kadar saklanırdı. Böylece yazın sarayın ve şehrin buz ihtiyacını karşılayacak bir sistem kurulmuş olurdu. Muhafaza edilen bu kar, yazın şerbetlere katılarak tüketilirdi. Şimdi bahsedeceğim geleneğe çok uzak sayılmayız. Bence hemen hemen hepimiz, bir kış akşamı 'Boza, bozacı!' nidalarını duymuşuzdur. İşte bu, Osmanlı kışlarının adeta fon müziğidir. Üzerine tarçın ve sarı leblebi eklenen boza, hem besleyici hem de keyifli bir kış geleneği. Sahlep ise günümüzde de kışları oldukça revaçta olan bir içecek. Camilerin veya çarşıların girişlerinde satılan sahlep, Osmanlı döneminde de dondurucu soğuklarda ahalinin içini ısıtırdı. Türk lehçelerinde kış mevsimi Ecdadımız, dondurucu soğukların hüküm sürdüğü kış aylarında yalnızca insanı değil tüm mahlukatı kucaklayan eşsiz merhamet örnekleri sergilemiştir. Şüphesiz cami duvarlarına nakşettikleri zarif kuş evleri ve dağlara yem bırakan vakıflarıyla atalarımız, yeryüzünde adeta 'merhametin başkentini' kurmuşlardı. Yine bizlere çok yabancı gelmeyecek bir gelenek var. Köy hayatına aşina olan veyahut bilen insanlar; kışın sobanın ne kadar keyifli ve güzel olduğunu da bilir. Osmanlı döneminde bir evde kış; mangalın etrafında şekillenirdi. Közlenen kestaneler ve patatesler mangalın külünde demlenen kahveler ve köz ateşinde ısıtılan şerbetler, kışın 'çilesini' adeta bir 'keyfe' dönüştürürdü. Kış mevsiminde içinizi ısıtacak kitaplar listesi Şimdi Osmanlı'da olan bir gelenekten değil de yaşanan bir hadiseden bahsedeceğim, Haliç'in donması. Osmanlı'da unutulmaz olaylardan biriydi. 1621 ve 1849'daki sert kışlarda, Karadeniz'den sürüklenen buz kütlelerinin Boğaz'ı ve Haliç'i kaplamasıyla ulaşım durmuş, fakat halk Üsküdar'dan Galata'ya buzun üzerinden yürüyerek geçmenin ilginç deneyimini yaşamıştır. İşte, bu olay edebiyat dünyasına da yansımış. Bilhassa Haliç ve Boğaz'ın donduğu o sert kışlarda, yalnızca halk değil, saray ve konak ahalisi de buza çıkar ve eğlenirdi. Buz üzerinde kızaklarla gezintiler yapılır, hatta 'buz sefaları' düzenlenirdi. İşte, bu hadiseler minyatürlerde sıkça resmedilmiştir. Donan Haliç üzerinde kayıklarla gezintiler yapmak veya özel izinlerle buzu kırmak da ilginç adetler arasındaydı. Aynı zamanda seyyar satıcılar buz üstünde kahve satarlar bu da bir panayır ortamını oluştururdu. Kış aylarının doğal şifa kaynağı: Ihlamur Şüphesiz kışın vazgeçilmez adetlerinden biri de kiler kültürüydü. Osmanlı döneminde evin hanımı, kışa hazırlığı yaz aylarında başlardı. Erik, kayısı gibi meyveler kurutulur şerbet yapılırdı. Turşular kurulur, bulgur gibi temel gıdalar kış için ayrılırdı. Kışa hazırlık için yapılan bu kilerler, hanelerin en büyük zenginlikleri arasındaydı. Fırınlar her mahallede olurdu, bazı evlerde de olan fırınlar kışın çok çalışırdı. Sıcak ekmek kokuları her gün gökyüzüne yükselir ve Osmanlı'da unutulmaz bir kültürü oluştururdu. Osmanlı döneminden günümüze ulaşan bir diğer kış geleneği, her odada ısınmak için araç-gereçler bulunması. Büyük konak ve hamamlarda 'kuzine' adı verilen özel ısıtma sistemleri olurdu Kışın vazgeçilmezlerinden biri de yünden yapılan kalın kıyafetler giymekti. Kürkler, keçeler ve yün giysiler halkı, soğuk havadan korur ve dönemin motiflerini yansıtması bakımından önem arz ederdi. Kar kış filmleri Gelelim edebiyat dünyasındaki akislerine. Şairler; karın saflığını, arındırıcılığını ve getirdiği dinginliği sıkça eserlerinde işlemişlerdir. Yahya Kemal'in 'Kar Musikileri' eseri, karın estetik ve manevi derinliğini yansıtıyor. O dönemlerde de kış mevsimi, sanat icraatları için ilham kaynağı olmaktaydı. Bilhassa Ramazan ayının kışa denk geldiği dönemlerde kar temalı eğlenceler, gölge oyunları ve meddah gösterileri düzenlenmekteydi.

AKADEMİK

İLAHİYAT

Kur'an

TARİH

EDEBİYAT

SİNEMA

MÜZİK

EĞİTİM

FELSEFE

SOSYOLOJİ

PSİKOLOJİ

GALERİ

LİSTELER

FİKRİYAT TV

ESMA-İ HÜSNA

İSLAM

MÜZİK

FİKRİYAT AKADEMİ

Helva Sohbetlerinden Kar Kuyularına: Osmanlı’da Kış Hayatının Rengi

Helva Sohbetleri