17. Yüzyılın İzinde: Evliya Çelebi’nin Gözünden Bozcaada’nın 10 Sırrı

Evliya Çelebi, Bozcaada'yı Osmanlı İmparatorluğu'nun Akdeniz ve Karadeniz ticaret yollarını denetleyen en kritik sınır karakollarından biri olarak tanımlanıyor. Çelebi'ye göre ada, zamanında İstanbul'un güvenliği için adeta bir 'kilit' vazifesi görmekteydi. Seyahatname'de adanın konumu, Venedik ve diğer Batılı güçlerin donanmalarına karşı payitahtı koruyan sarsılmaz bir kale ve stratejik bir üs olarak heyecanlı bir dille aktarılıyor. Çelebi, adaya adım atar atmaz gözlerini kamaştıran o heybetli kaleyi uzun uzun tasvir etmiştir. Surların sağlamlığını, hendeklerin derinliğini ve burçlara yerleştirilmiş devasa topları anlatırken, kalenin adeta zapt edilemez bir demir yumruk olduğunu vurguluyor. Seyyahın anlatımında bu kale, içinde askeri mühimmatı, sarnıçları ve muhafızlarıyla yaşayan, adanın kalbi konumunda nefes alan bir garnizonu. Seyahatname'de Bozcaada'nın kozmopolit yapısı, Osmanlı'nın o dönemki çok kültürlü sosyolojisini yansıtacak şekilde kendine yer buluyor. Çelebi, kale içinde ve çevresinde yaşayan askerlerden, Müslüman ahaliden ve adanın yerlisi olan Rum sakinlerden bahsediyor. Mahallelerin dokusunu, sokakların temizliğini ve insanların gündelik telaşını anlatırken, farklı inanç ve kültürlerin bu daracık ada toprağında nasıl bir arada, kendilerine has bir düzen kurduklarını gözler önüne seiyor. Evliya Çelebi'nin coğrafi tasvirlerinde 'hava ve su' unsurları her zaman çok önemli bir yer tutar ve seyyah, Bozcaada'nın rüzgârına ayrı bir parantez açmış. Adanın sürekli esen, insanı dinçleştiren ve hastalıklardan arındıran havasını öve öve bitiremez. Onun anlatımına göre adanın bu sert ama temiz rüzgârı, burada yaşayan insanların ömrünü uzatmakta, zihinlerini açmakta ve adaya adım atan her seyaha bambaşka bir sıhhat ve enerji vermekte. Bir Osmanlı seyyahı olarak gittiği yerdeki mimari ve dini imar faaliyetlerine son derece duyarlı olan Çelebi, adadaki İslam eserlerini tek tek not etmiş. Başta kale içindeki cami olmak üzere, adanın su ihtiyacını karşılayan çeşmeleri, dervişlerin konakladığı tekke ve zaviyeleri büyük bir saygıyla anlatıyor. Bu yapılar, Çelebi'nin gözünden ada aynı zamanda estetik ve manevi bir ruhla yoğrulmuş bir Osmanlı şehri olduğunun en büyük kanıtı. Bozcaada denince bugün olduğu gibi 17. yüzyılda da akla ilk gelen şey uçsuz bucaksız bağlardır ve Evliya Çelebi bu lezzeti ıskalamaz. Seyahatname'de adanın topraklarının ne kadar bereketli olduğundan bahsedilirken, özellikle sulu, tatlı ve iri taneli üzümleri uzun uzun övmüştür. Çelebi'nin adeta bir gurme edasıyla anlattığı bu bağlar, adanın aynı zamanda tarımsal ve ekonomik olarak da ne denli zengin bir cevher olduğunu kanıtlar nitelikte... Bozcaada Limanı, Çelebi'nin seyahatinde en çok hareketlilik gözlemlediği, adeta dünyanın dört bir yanından gelen gemilerin buluşma noktası olan bir yer. Seyyah, limana demirleyen ticaret gemilerini, rüzgâr bekleyen donanma kadırgalarını ve liman esnafının canlılığını büyük bir coşkuyla tasvir ediyor. Bu anlatım, Bozcaada'nın kendi içine kapalı bir kara parçası olmadığını, aksine Akdeniz dünyasıyla sürekli iletişim halinde olan kozmopolit bir ticaret merkezi olduğunu gösteriyor. Evliya Çelebi, adanın yeme içme kültürüne değinirken deniz ürünlerinin bolluğuna ve tazeliğine dikkat çekmekte. Bozcaada açıklarında avlanan balıkların lezzetini, adanın yerel mutfağında pişen yemekleri kendi üslubuyla överek okuyucunun iştahını kabartıyor. Ada hayatının getirdiği bu deniz odaklı beslenme düzeni, seyyahın gözünde burayı hem askerler hem de siviller için adeta bir nimet kapısı haline getirmiş. Seyahatname'de, adanın maruz kaldığı Venedik kuşatmalarını ve geri alınış süreçlerini de bir tarihçi titizliğiyle (ve tabii ki bolca kahramanlık hikayesiyle) aktarılıyor. Çelebi, adanın uğradığı yıkımları ve sonrasında Osmanlı devlet aklının burayı ne kadar hızlı ve güçlü bir şekilde yeniden inşa ettiğini anlatıyor. Bu maddede okuyucu, adanın bugünkü sakinliğinin arkasında ne kadar büyük askeri mücadelelerin yattığını hissediyor. Listenin son maddesinde Çelebi, adadan ayrılırken arkasında bıraktığı intibayı ve Bozcaada'nın ruhunda bıraktığı izi özetlemiş. Onun için burası, sert dalgaların ve rüzgârların ortasında sığınılacak güvenli bir liman, hem madden hem manen tahkim edilmiş sarsılmaz bir serhat şehri. Seyahatname'nin Bozcaada sayfaları kapandığında, okuyucunun zihninde 17. yüzyılın tüm ihtişamını, kokusunu ve sesini barındıran canlı bir ada tablosu kalmıştır...

AKADEMİK

İLAHİYAT

Kur'an

TARİH

EDEBİYAT

SİNEMA

MÜZİK

EĞİTİM

FELSEFE

SOSYOLOJİ

PSİKOLOJİ

GALERİ

LİSTELER

FİKRİYAT TV

ESMA-İ HÜSNA

İSLAM

MÜZİK

FİKRİYAT AKADEMİ

17. Yüzyılın İzinde: Evliya Çelebi’nin Gözünden Bozcaada’nın 10 Sırrı