Uçan bir kuşu satın alabilir miyiz? İslam hukukunda garar kavramı

İslam hukuku (fıkıh), kaynağını Kur'an ve sünnetten alan bir kurallar bütünüdür. Bireylerin birbirleriyle ve devletle olan ilişkilerini, karşılıklı sorumluluklarını irdeleyen İslam hukuku, en basit şekilde, toplumsal nizamı hedefler. Yalnızca ibadet meselelerini açıklığa kavuşturmakla kalmayıp aile, ticaret ve ceza hukuku gibi alanlarda da sistematik, oldukça kapsamlı çözümler sunar. İslam hukukunda bilinmesi gereken terimler Bu doğrultuda, bilhassa ticaret esnasında iki tarafın da güvenilirliğini artırmak ve adaletsizliği önlemek amacıyla son derece detaylı kurallar geliştirmiştir. Haksız kazancın, aldatılmanın önüne geçmek için tesis edilen kurallardan biri de garar yasağı etrafında şekillenir. Garar, en genel ifadeyle, ticari bir anlaşmada herhangi bir tarafın zarar görmesine sebep olabilecek aşırı belirsiz öngörülemeyen durumlar için kullanılır. İslam'da hukuki ve ticari hayatın ilke ve amaçları nelerdir? Fıkıhta bir ticaretin veya alışveriş akdinin geçerli kabul edilmesi, söz konusu malın mevcudiyetine bağlıdır. Satın alınan/satılan malın teslim edilebilir olması ve detaylı bir şekilde ne olduğunun açıklanması gerekir. Örneğin; gökyüzündeki bir yıldızın alım satımının gerçekleştirilmesi mümkün değildir, çünkü niteliği ve niceliği kesin olarak bilinemez. Satın alan kişi bu yıldızı teslim alamaz. Bu, gökyüzünde uçan veya suda yüzen bir balığın satılmasına benzer. Malın akıbeti bilinir olmalıdır. Kumar gibi şans oyunlarının yasaklanmasındaki temel sebep de garar meselesidir. İslam'a göre işverenin hak ve sorumlulukları nelerdir? İşçi ve işveren hakkı ile ilgili ayetler nelerdir? Son zamanlarda oldukça popüler hale gelen sürpriz kutu (mystery box) satışları ile içinde ne olduğu bilinmeyen depoların açık artırmayla satın alınması gibi uygulamalar, garar yasağının en somut modern örneklerindendir. Bu gibi durumlarda alıcı ödediği paranın karşılığında tam olarak ne elde edeceğini kesin olarak bilmez, bu da işlemleri tamamen şansa ve belirsizliğe dayalı hale getirir. Dolayısıyla İslam hukuku açısından garar başlığı altında değerlendirilebilir. Medeniyetin dayandığı temel unsur: Ahlak Peki garar kavramı Kur'an-ı Kerim'de ve hadislerde nasıl ele alınır? Kur'an-ı Kerim'de doğrudan garar kelimesi geçmez; ancak aynı kökten gelen 'aldatma', 'aldanma' gibi kelimeler çok kez kullanılır. Hatta şeytan için çokça aldatan anlamındaki garur ifadesine yer verilir. Peygamber Efendimiz de içinde bu tarz büyük belirsizlikler barındıran satışları kesin olarak yasaklamıştır. Bu gibi durumlar için hadislerde genellikle bey'u'l-garar ifadesi geçmektedir. Abdurrahman'n kızı Amre (r.a.)'den: 'Resûlullah afetten kurtuluncaya kadar (olgunlaşıncaya kadar) meyve satışını yasakladı.' (el-Muvatta, Büyu', 12) Ayet ve hadislerin ışığında İslam'da ticaret ahlakı Garar, fakihler tarafından sıkça tartışılagelen meselelerdendir. Tam olarak neyin yasaklandığını netleştirmek için fakihler Arapça dil bilgisinin tüm inceliklerinden yararlanarak tüm ayet ve hadisleri analiz etmişlerdir. Bu noktada alimlerin iki gruba ayrıldığını söylemek mümkün. Alimlerin bir kısmı yasaklanan şeyin 'belirsiz olan malın kendisi' olduğunu öne sürerken diğer bir kısım alim ise 'sözleşmenin yapılış şekli ve niteliği' olduğunu savunur. Ayetlerle Müslümanların vasıfları Bununla birlikte garar yasağının kapsamı ve hangi durumlarda bağlayıcı olduğu da tartışılmıştır. Bu hususta da iki temel görüş karşımıza çıkar. İlk görüşe göre konuyla ilgili hadis-i şeriflerden yola çıkarak genel bir kanıya varılabilir. Dolayısıyla garar, en ufak bir belirsizlik içeren her şeyin alım satımını yasaklayan bir kuraldır. Bu durumda paketli bir ürünün garar kapsamında değerlendirilip değerlendirilemeyeceği sorulması gereken bir sorudur. Çoğunluğun benimsediği ikinci görüşe göre ise günlük hayatta kaçınılması imkansız olan çok küçük ve zararsız belirsizliklerin bu yasağa girmediğini savunur. Temel gerekçeleri ise hadisin özet olarak aktarılmasıdır. Yani biz Peygamberimizin tam olarak neye nasıl yasak getirdiğini bilemeyiz. İslam tarihinde iz bırakan âlimeler Garar; hile, fahiş fiyat ve bilinmezlik gibi kavramlarla sık sık karıştırılır. Ancak burada gararın en belirleyici farkı, diğer durumların sonradan telafi edilmesi mümkünken gararın söz konusu olduğu bir sözleşme tamamen geçersiz sayılır. İslam hukukunda faiz ve garar bir arada anlam kazanan, son derece uyumlu iki farklı kuraldır. Bu iki yasağın temelinde risk üzerinden yarar veya zarar sağlamama ilkesi yatar. Faizde tamamen risksiz bir yarar-zarar durumu söz konusu iken gararda tamamen risk üzerine inşa edilmiş bir akid mevcuttur. Faiz yasağı nedir? İslam hukukunda garar ve cehalet birbirinin yerine sıklıkla kullanılan iki kavramdır. İkisinin ortak noktası bir bilinmezlik ve belirsizliğe işaret etmeleridir. Ancak bu iki kelime eş anlamlı değildir ve aralarında çok ince farklar vardır. Bu farklar İslam alimi Karafi tarafından ortaya konmuştur. Karafi'ye göre garar, bir malın teslim edilip edilmeyeceğine dair olan şüphedir. Burada risk baskındır. Ancak cehalette kesin olarak alacağını bildiğin malın niteliğini bilmeme durumu vardır. Karafi (1228-1285) kimdir? 13. yüzyılda Mısır'da yaşayan Şehabeddin Karafi hayatını ilme adamış önemli bir alimdir. Fıkıh usulündeki ince farkları ele alan ünlü eseri el-Furuk ile tanınır. Karafi, bu konuyu at alım satımı örneği ile açıklığa kavuşturur. İlk olarak garar durumunu ele alır. Bu durumda özelliklerini çok iyi bildiğimiz bir atı satın alıyoruz. Ancak at kaçmış ve nerede olduğunu bilmiyoruz. İkinci durumda niteliklerini bilmediğimiz ancak teslimatının nerede ve nasıl olacağından emin olduğumuz bir atı satın alıyoruz. Bu durum ise cehalet olarak adlandırılıyor. Alışveriş çılgınlığı ve sosyal medya etkisi Sonuç olarak garar, ticari sözleşmelerde taraflardan birinin mağdur olmasını engellemek amacıyla her türlü belirsizliği ve öngörülemezliği yasaklayan temel bir İslam hukuku ilkesidir. Günümüzde nelerin garar olarak değerlendirilip değerlendirilemeyeceği ise zamana, teknolojiye ve ticari örfe göre değişiklik gösterir. Geçmişte büyük risk sayılan durumlar, günümüz veri analitiği ve hukuki güvenceleriyle makul seviyelere inmiştir. Nu'man b. Beşir, parmaklarıyla iki kulağını göstererek, Resûlullah'ı (sav) şöyle derken işittiğini nakletmektedir: 'Helal bellidir; haram da bellidir. İkisinin arasında ise birtakım şüpheli şeyler vardır ki insanların çoğu bunları bilmezler. Kim şüpheli şeylerden sakınırsa, dinini ve ırzını (namus ve haysiyetini) korumuş olur. Kim de şüpheli şeylere düşerse, harama düşmüş olur...' (Müslim, Müsakat, 107) Peygamberimizden 'ticarete can suyu' olacak tavsiyeler...

AKADEMİK

İLAHİYAT

Kur'an

TARİH

EDEBİYAT

SİNEMA

MÜZİK

EĞİTİM

FELSEFE

SOSYOLOJİ

PSİKOLOJİ

GALERİ

LİSTELER

FİKRİYAT TV

ESMA-İ HÜSNA

İSLAM

MÜZİK

FİKRİYAT AKADEMİ

Uçan bir kuşu satın alabilir miyiz? İslam hukukunda garar kavramı

Genel Olarak İslam Hukuku