"Seven benim, sevgili de ben" Ahmed İbn Acibe’den Fatiha Suresi Tefsiri

18. yüzyıl alimlerinden İbn Acibe el Haseni tarafından kaleme alınan el-Bahrü'l-medid fi tefsiri'l-Kurʾani'l-mecid, tefsir literatürünün en önemli eserlerindendir. Bu tefsir, Kur'an'ın hem ilk bakışta anlaşılan anlamını hem de tasavvufi derinliğini bir arada sunan özel bir eserdir. Aklı ve gönlü, ilim ile sevgiyi mükemmel bir dengede buluşturur. Yazarı İbn Acibe, pek çok eser vermiş tecrübeli bir alimdir. Bu tefsiri de hocalarının yönlendirmesiyle, hayatının en verimli ve olgun döneminde kaleme aldı. Ehl-i sünnet düşüncesinin başvuru kaynaklarından olan bu tefsirde Fatiha suresine geniş yer verilmiştir. Faslı alim ve müfessir İbn Acibe'nin sözleri Fatiha Suresi,1/7 'Rahman ve Rahim olan Allah'ın adıyla. Hamd (her türlü övgü) alemlerin Rabb'i Allah'a mahsustur. O, rahmandır, rahimdir. Din (ceza ve hesap) gününün malikidir. (Rabbimiz!) Ancak sana kulluk ederiz ve yalnız senden yardım dileriz. Bizi doğru yola ilet. Kendilerine lütuf ve ikramda bulunduğun kimselerin yoluna; senin gazabına uğramışların ve (haktan) sapmışların yoluna değil!' Fatiha suresi, Mekke döneminde inmiş 7 ayetten oluşan bir suredir. Kelime anlamı 'başlangıç' veya 'açılış' olan Fatiha ismi, Kur'an-ı Kerim bu sureyle başladığı için tercih edilmiştir. Fatiha suresi, taşıdığı derin anlamlar ve faziletler nedeniyle ana isminin yanı sıra Ümmü'l-Kur'an (Kur'an'ın anası), es-Seb'ul-mesani (tekrarlanan yedi ayet), eş-Şafiye, el-Kafiye ve el-Vafiye gibi farklı isimlerle de anılır. Kur'an-ı Kerim Tefsiri بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ Rahman ve Rahim olan Allah'ın adıyla. İbn Acibe, surenin ilk ayeti olan Besmele hususunda geniş açıklamalara yer verir. Besmele hakkında İslam bilginleri arasında farklı görüşler bulunur. Temel tartışma konusu, Besmele'nin Kur'an'ın geneline ve başında yer aldığı surelere dahil bir ayet olup olmadığıdır. Alimlerin çoğunluğuna göre, Besmele yalnızca Neml suresinin içinde geçen kısmıyla Kur'an'dan bir ayettir. Fatiha da dahil olmak üzere surelerin başında yer alan Besmeleler ise o surelerin birer ayeti değildir; sadece sureleri birbirinden ayırmak amacıyla eklenmiştir. Yalnızca İmam Şafii bu hususta farklı görüş belirtmiştir. Peki bu durumda Fatiha suresini ayet sayısında bir görüş ayrılığı mı söz konusudur? Ayet ve Hadisler Işığında Dünya Sevgisi Surenin 7 ayet olduğu konusunda fikir birliği olsa da ayetlerin nasıl sayılacağı hususundaki tartışma, başındaki Besmele'den kaynaklanır. İmam Şafiî'ye göre Besmele, Fatiha suresinin birinci ayetidir ve sure Besmele ile birlikte toplam 7 ayettir. İmam Maliki'ye göre ise Besmele Fatiha'ya dahil değildir. O, surenin son cümlesini iki ayrı ayet olarak kabul eder: 'Kendilerine lütuf ve ikramda bulunduğun kimselerin yoluna' kısmını 6. ayet, 'gazaba uğrayanların ve sapanların yoluna değil' kısmını ise 7. ayet sayarak toplam sayıyı yine 7'ye tamamlar. Besmele anlamı ve okunuşu... Besmelenin sırrı ve faziletleri nelerdir? اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمٖينَۙ Hamd (her türlü övgü) alemlerin Rabb'i Allah'a mahsustur. Müellif, ikinci ayetin tefsirine gelindiğinde ilk olarak burada Allah'ın, kendisini nasıl öveceğimizi ve Ondan nasıl bir istekte bulunacağımızı öğrettiğini söyler. Daha sonra buradaki kelimeleri oldukça detaylı bir şekilde ele alır. İlk olarak, hamd kavramı masaya yatırılır. Sözlük anlamı olarak yüceltmek, övmek anlamlarına gelen hamd kavramı, sıklıkla şükür ile karıştırılır. İbn Acibe, bu iki terimi inceleyerek arasındaki farkın altını çizer. Şükür, bir kimsenin Allah tarafından kendisine verilen nimetlerin farkında olarak bunları yaratılış amacına uygun kullanmaktır. Kendisine yapılan somut bir iyiliğe karşılık olarak şükredilir. Hamd ise iyiliğin bizzat kişiye yapılmış olması şartı aranmaksızın, bir varlığın mutlak iyiliğini, lütfunu ve yüceliğini dile getirmektir. Bu nedenle hamd, kapsama alanı bakımından şükürden daha geniş bir anlam taşır. Kulluğun vazgeçilmez şartı: Şükür Ayetin temel kavramlarından olan Allah lafzı hakkında ise İbn Acibe, ısrarla bu lafzın herhangi bir kelimeden türemediğine vurgu yapar. Allah ism-i şerifi Yüce Yaratıcıya özgü, kapsayıcı bir isimdir. Bu hususta İbn Acibe birkaç farklı rivayet aktararak konuya açıklık getirir. Vahidi'ye göre 'Allah ism-i şerifi, sadece alemlerin Rabbi'ne verilmiş özel bir isimdir; bu isim bütün esma-i hüsna yerine geçer; o herhangi bir kelimeden türememiştir.' Uklişi'den aktardığı bir pasaj ise şöyledir: 'Bir isim bir kelimeden türetilmeyince o, doğrudan zatın kendisine delil olmaktadır; artık onun için Alim, Hak, Halık ve Razık gibi isimlerde arandığı gibi, herhangi bir sıfata veya sıfattan türetilmiş isme bakmaya gerek yoktur. Allah lafzındaki elif ve lam harfleri kelimenin aslındadır; zeyd kelimesindeki 'z' gibi. Alimlerin çoğunluğu bu görüştedir; İmam Gazali de bu görüşü tercih ederek şöyle demiştir: 'Allah isminin hangi kökten türetildiği hakkındaki bütün sözler, bir zorlamadan ibarettir.' Müfessir ve muhaddis Sühreverdi'nin kavramları Ayette yer verilen bir diğer kelime rab, Arapçada sahip, efendi, terbiye eden, ilah gibi birçok manaya gelir. Bunlar arasında ilah Allah'a özgü bir kullanımdır. Dolayısıyla müfessir ifadeyi ilah kelimesiyle açıklar. 'Alemlerin rabbi' ifadesindeki alem kelimesi açıklanırken kimi alimler bununla insanın kastedildiğini, kimileri yalnızca akıllı varlıklar için kullanıldığını ileri sürmüşlerdir. İbn Acibe ise Cenab-ı Hakk dışındaki akla gelen ve gelmeyen bütün varlıklar için kullanılan kapsayıcı bir terim olarak kabul etmiştir. Tüm varlıklar var olmak için ve varlığın devamı için Yüce Allah'a muhtaçtırlar. Yaratmak, Yönetmek, Tekrar Var Etmek: Allah ve Âlem İlişkisi Üzerine اَلرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِۙ O, rahmandır, rahimdir. Rahman ve rahim 'ra-hi-me' kökünden gelen iki kelimedir. Kur'an'da Rahman ismi yalnızca Allah için kullanılır ve başka hiçbir varlık için tercih edilmez. Rahman; yaratılmış tüm varlıklara, hak edip etmediklerine bakmaksızın sonsuz lütuf ve merhamet gösteren demektir. Rahim ise 'çok merhametli' anlamına gelir. Allah'ın Rahim ismi, O'nun özellikle gelecekte kullarının hak ettiği sınırsız rahmet ve lütfunu ifade eder. 'Esirgemek' veya 'bağışlamak' kavramları ise bu engin merhametin sadece küçük bir parçasıdır. İbn Acibe, Allah'ın bu dünyada Rahman iki isminin de tecelli ettiğini kaydeder. Yani mümin ve kafir herkese rahmet edip nimetler vermektedir. Ancak ahiret hayatında Rahim'dir. Orada yalnızca müminlere rahmet edicidir. Müttakilerin özellikleri Rahman isminin neticesi tüm varlıklara varlık nimetini bahşetmek, Rahim isminin neticesi ise Allah'ın bizlere sürekli yarım etmesidir. İbn Acibe, bu konunun daha iyi anlaşılması için İbn Ataullah İskenderi'nin şu ifadelerine yer verir: 'İki nimet var ki hiçbir varlık ondan uzak kalamaz. Bu iki nimet her yaratılan varlık için muhakkak lazımdır. Bu nimetlerin biri yaratılma, diğeri de ilahi yardımla desteklenip yaşatılma nimetidir. Yüce Allah her varlığa onu önce yaratmakla nimet verdi, peşinden ona sürekli nimetini akıtarak nimet vermeye devam etti.' Fetih Suresi Tefsiri ve Sekinet Kavramı مَالِكِ يَوْمِ الدّٖينِۜ Din (ceza ve hesap) gününün malikidir. Bu ayetin tefsirinde malik ve melik kelimeleri arasındaki ayrım dikkat çekicidir. Melik zatına, malik ise fiillerine ait sıfatıdır. İnsanlar için bu iki kavram sınırlıdır; bir malın sahibi (malik) başkalarına hükmedemeyebileceği gibi, bir hükümdar (melik) da her mülkün sahibi değildir. Allah için ise bu sıfatlar eksiksizdir; O hem tüm alemlerin mutlak sahibi hem de tek hakimidir. Ancak dünyada imtihan gereği insanlara geçici bir mülk ve yetki verilmiştir. Kıyamet ve hesap gününde (din günü) kulların bu görünürdeki geçici iktidarı tamamen son bulacak, Allah'ın 'melik ve malik' sıfatı hem gerçekte hem de görünürde tüm azametiyle tecelli edecektir. Yeryüzünün Üç Harem-i Şerifi İbn Acibe, Fatiha suresinin ilk ayetlerin işaret ettiği manaları şu şekilde aktarır: 'Ey bana yakın olan kulum! Sırrımı çok iyi düşün; çünkü o, (sözde ve özde) saklıdır. Seven benim, sevgili de ben. Ben herkese yakınım. Duaları kabul ederim. Ben Rahman ve Rahim'im; rahmeti ve merhameti sonsuz olanım. Ben en güzel şekilde hesap görücüyüm. Ben varlıklara vücut nimeti veren Rahman'ım. Onlara sürekli yardım eden Rahim'im. Varlık bendendir. Onlara sürekli yardım etmek ve ihsanda bulunmak da bana aittir. Ben kulların sahibiyim. Hesap görücü sultanım. Ben iyiliğe ancak iyilikle (hatta daha güzeliyle) karşılık veririm. Ben, mutlak hüküm ve saltanat sahibi bir sultanım. İnkarda inat edenlerin ve haktan sapanların cehaleti olmasaydı, bu gerçek dünyada da bilinirdi. Bütün iş bize aittir. Kullarım içinde bizden ilim alıp anlayanlar bunu çok iyi bilirler.' Siyer kaynaklarına göre Efendimiz'in (s.a.v.) 27 gazvesi اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَاِيَّاكَ نَسْتَعٖينُۜ (Rabbimiz!) Ancak sana kulluk ederiz ve yalnız senden yardım dileriz. 5. ayette ibadetin ve Allah'ın zatının öne çıkarılmasının çok derin sebepleri vardır. İbadetten önce Allah'ın adının zikredilmesi; O'nun yüceliğini, her şeyin asıl sahibi olduğunu ve kulun tek amacının O'nun rızasını kazanmak olduğunu vurgular. Aynı zamanda müfessir O'nun her şeyden önce de mevcut olması hakikatine de vurgu yapar. Kul, ibadeti kendi gücüyle değil, Allah'ın verdiği bir rahmet ve kuvvetle yapabildiğini kavramalıdır. Ayrıca ayette tekil değil 'biz' ifadesinin kullanılması, kişinin ibadet ederken kendisini diğer müminler ve hatta mevcudatla bir görmesini, cemaat ruhuyla kibirden uzaklaşıp dualarının kabulünü ummasını sağlar. Kur'an-ı Kerim'de uzay ayetleri Bu ayet aynı zamanda kulun manevi yolculuğundaki olgunlaşma aşamalarını da temsil eder. Surenin ilk ayetlerinde kul, henüz Allah'ı eserleri ve nimetleri üzerinden tanımaya çalışan 'uzaktaki' bir konumdayken; bu ayetle birlikte Allah'a doğrudan hitap eden ve O'nun huzurunda duran bir yakınlığa erer. Sen dili ile Rabbine muhatap olur. 'Ancak sana kulluk ederiz' kısmı dünya hayatını, yani kurallara ve sebeplere uyulması gereken alanı temsil eder. Burada şeriate sıkı sıkıya bağlılık söz konusudur. 'Yalnız senden yardım dileriz' ifadesi ise ihsan haline işaret eder. Burada derin bir kulluk sezilir. İslam tarihinde iz bırakan âlimeler İbn Acibe insanların hakikati kavrama hususunda üç gruba ayrıldığını dile getirir. İlk grup sadece sebeplere ve kendi amellerine takılıp kalan gaflet içindeki kimselerdir. İkinci grup ise tamamen ilahi güce odaklanıp dünyayı ve sorumluluklarını unutan, kendini kaybetmiş kişilerdir. İdeal ve olgun olan üçüncü grup ise hem dünyadaki sorumluluklarını yerine getirip kulluk eden hem de kalben her şeyin Allah'tan geldiğini bilerek bu iki dengeyi hayatında birleştiren kâmil insanlardır. Allah Teala'nın sevmediği 10 kimse اِهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقٖيمَۙ 'Bizi doğru yola ilet.' Allah Teala bu açıklamanın ardından, kulu için en büyük maksat ve dilenecek en yüce dilek olan hidayeti bildirerek şöyle buyurmuştur: 'Bizi doğru yola ilet.' Buradaki doğru yol, kulu doğrudan Allah'a ulaştıran hak yoldur. Dış dünyada Hz. Peygamber'in (s.a.v.) getirdiği şeriat kurallarına uymak; iç dünyada ise kendi güç ve kudretinden sıyrılıp tamamen Allah'a teslim olmaktır. Nitekim Hz. Ali bu yolu Kur'an, Cabir b. Abdullah İslam dini, Sehl b. Tüsteri ise Peygamberimizin sünneti olarak tefsir etmiştir. Zaten doğru yolda olan bir inananın bu duayı yapması çelişki değildir; kul bu duayla hem mevcut güzel halinin devamını hem de henüz ulaşmadığı daha üst manevi derecelere ermeyi niyaz eder. Kur'an-ı Kerim'e göre inananların özellikleri Zaten doğru yolda olan bir insanın bu duayı okumaya devam etmesi çelişki değildir; çünkü insan bu duayla Allah'tan iki şey ister: Bulunduğu güzel hali korumak ve henüz ulaşamadığı yeni manevi güzelliklere erişmek. Çünkü Allah'a yakınlaşmanın ve manevi gelişim sürdürmenin bir sınırı yoktur. Ayette ifade edilen 'doğru yol', sadece ibadetleri yerine getirmek değil; şeriatın kuralları ile kalbin hakikatini birleştirebilmektir. Ayetlerle akletmek صِرَاطَ الَّذٖينَ اَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْۙ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّٓالّٖينَ 'Kendilerine lütuf ve ikramda bulunduğun kimselerin yoluna; senin gazabına uğramışların ve (haktan) sapmışların yoluna değil!' Son ayette ise nimet ve ikram doğrudan Allah'a nisbet edilirken, gazap ve sapma eylemleri edilgen ifade edilerek kula yüksek bir kulluk edebi öğretilmektedir. İyilik Allah'tan, kusur ve kötülük ise insanın kendi nefsindendir. Nimet verilenler; başta peygamberler ve sahabeler olmak üzere dinde istikamet üzere olan tüm müminlerdir. Peygamber Efendimizin (s.a.v.) bildirdiğine göre 'gazaba uğrayanlar' hakkı bildiği halde sapanlar, 'sapıtmışlar' ise haktan uzaklaşanlardır. Kısacası bu dua, kulu hem yanlış yollardan koruyan hem de şeriat ile hakikati birleştirip Allah'a ulaştıran en kapsamlı rehberdir. Benlikten geçiş: Fütüvvet

AKADEMİK

İLAHİYAT

Kur'an

TARİH

EDEBİYAT

SİNEMA

MÜZİK

EĞİTİM

FELSEFE

SOSYOLOJİ

PSİKOLOJİ

GALERİ

LİSTELER

FİKRİYAT TV

ESMA-İ HÜSNA

İSLAM

MÜZİK

FİKRİYAT AKADEMİ

"Seven benim, sevgili de ben" Ahmed İbn Acibe’den Fatiha Suresi Tefsiri

Ahmed İbn Acibe el Haseni’nin Bahrü’l Medid isimli eserinden “Fatiha Suresi Tefsiri”