Dünya sokak hayvanları günü ve ecdadın örnek şefkati

Hayvan sevmek dinin de bir gereği. İslâm dininde bütün mahlûkata şefkatle muamele yapılması emir olunur. Hayvanlara zulmün cezası ağırdır. Çünkü hayvanların Allah'tan başka koruyucusu yoktur. Ecdadımızın hayvanlara gösterdiği büyük değerin tüm dünyaya emsal teşkil etmesi umuduyla 4 Nisan Dünya Sokak Hayvanları Günü'nde Osmanlı'daki hayvan sevgisine değiniyoruz. Atalarımız, ölen atlar için mezar taşları ve kitabeler yaptırdılar. Kaya resimleri ve kilimlerde hayvan figürleri çoğunluktadır. Edebiyatta, türkülerde de hayvan sevgisi hissedilir derecede vurgulanır. Bu sevgi, Osmanlı döneminde de devam eder. Osmanlı'da hayvanlara bakılması için uşak tutulur, maaş verilir, fırıncılara ve kasaplara, köpekler için aylık para verilirdi. Sokak hayvanlarının beslenmesi için Mancacılık mesleği dahi oluşmuştu. Türkiye'de hayvanseverleri bir araya getiren ilk resmi dernek İstanbul'da 1912 yılında 'Himaye-i Hayvanat Cemiyeti' adı ile kurulur. Öyle ki bir zamanlar Osmanlı'da hayvanlar ile ilgili yapılan bazı hususlar, batılıları dahi şaşırtır: - Hayvan ve ağaçlar yararına oluşturulan vakıflar, - Kediler için yapılmış binalar, - Hayvanların beslenmesi için tahsis edilmiş uşaklar, - Hayvanların beslenmesi için bırakılan miraslar (Örneğin sadece Beyazıt Vakfiyesinde kuşların beslenmesi için yılda 30 altın ayrılmıştı), - Kedilerin beslenme saatlerinde zengin ve kibar Osmanlıların kedileri her gün düzenli olarak kebaplarla beslemeleri, - Kasap ve lokantaların önünde sıraya girmiş hayvanlar, - Sokak hayvanları için düzenlenen şiş kebap günleri, - Hacı Baba mertebesine yükseltilmiş leyleklere sanki kutsalmış gibi yapılan muameleler, - Sonbaharda geri dönemeyen ve bakıma ihtiyaç duyan leylekler için bakım merkezleri, - Dünyada örneğine rastlanmayan Bursa'daki Leylek (Gurabahane-i Laklakan), Dolmabahçe'deki kuş ve Üsküdar'daki kedi hastaneleri, Cami ve mezarlıklardaki suluklar, kuş evleri, hatta mimari açıdan eşi ve benzeri bulunmayan kuş köşkleri, - Her hafta kurulan pazarlarda varlıklı ailelerin kafesteki kuşları satın alıp özgür bırakma geleneği, - Sokakta doğurmuş bir hayvan gördüklerinde hemen oracığa bir kulübe yaptırmak için yarışan insanlar, - Yük hayvanlarına fazla yük yükleme tarzındaki merhametsiz uygulamalara karşı çıkartılan fetvalar, bu hayvanlara aşırı yükten dolayı ıstırap çektiren insanlara aynı yükü taşıtarak ceza verilmesi vb. (Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Cilt 1, Sayı 1, 2014, Empati ve Hayvanlarla İletişim) Ecdadımızın hayvanlara verdiği büyük değeri ve korunmalarına ilişkin birçok kanun çıkardığını biliyoruz. Avrupalı gezginlerin seyahatnamelerinde Osmanlı'nın kuşlara, sokak kedi-köpeklerine, yük hayvanlarına besledikleri sevgiden, onların bakımları için kurdukları vakıf ve tedavi merkezlerinden ve hayvanları korumaya yönelik çıkarttıkları kanunlardan sıklıkla bahsedilir. Buna ilişkin olarak diğer ülkelerin insan haklarını tartıştığı sıralarda, Osmanlı Devleti, dünyanın ilk hayvan hastanesini kurdu: Gurabahane-i Laklakan; Türkçesiyle 'düşkün leylekler evi.' Avrupa ülkelerinde hiçbir hayvan hakları kanunu olmadığı, hatta 16. yüzyılda Paris'te her yıl yaz ayının belli bir gününde tüm sokak kedilerinin çuvallara doldurulup yakıldığı ve halkın bugünü eğlencelerle bir festival havasında kutladığı bilinir. İşte o dönemlerde Osmanlı'da bir meslek vardı: Mancacılık. Mancacı, kedi, köpek yiyeceği demek olan mancayı, satar; dileyen mancacıdan aldığı yiyecekleri hayvanlara verir, dileyen parasını verir mancacı onların yerine sokak hayvanlarını düzenli olarak beslerdi. 17. yüzyılda gezgin Jean du Mont, seyâhatnamesine 'Türklerin hayırları hayvanlar için bile geçerlidir. Özellikle köpeklere karşı çok müşfiktirler. Türklerde kedi-köpek, at gibi eti için beslenmeyen hayvanları öldürmek suçtur' diye yazmıştır. 1655'de dokuz ay yurdumuzda yaşayan Jean Thevenot, anılarında 'Ölen bazı kişiler mallarını haftada birkaç defa köpek ve kedileri beslemek üzere bırakırlar; bu vasiyetlerini yerine getirmek için sadakatli ve dindar bir şekilde bunu yapan fırıncı veya kasaplara paralarını bırakırlar' diye yazmıştır. Gerçekten de o dönemlerde halk, vasiyetnamesinde sokak köpeklerine de yer verir, onlara da bir miktar ayırırdı. Osmanlı Devleti'nin hayvanlara karşı işte bu hassas ve adil yaklaşım ile yaptığı düzenlemeler, sadece tarihteki diğer milletlere değil, günümüzde de, tüm dünyaya emsal teşkil edecek mahiyettedir. Vicdan ve ahlak sahibi her bireyin insan sevgisini kazanabilmesi için öncelikle hayvan sevgisi yetilerinin gelişmesi gerekiyor. Hayvana değer vermeyen bir ümmet, insan ve tabiat sevgisinden de yoksun olacaktır. İşte bu minvalde Hz. Muhammed'in hayvanların korunmasını, onlara eziyet edilmemesini, temizlik ve bakımlarının yapılmasını, yaratılışlarına uygun işlerde kullanılmasını, fazla yük yüklenmemesini ve avlanılmamasını tavsiye ettiği hadisler yaşamımızın tek gerçek kaynağı olmalı ve her Müslüman toplum, hayvanları ve onların refahını koruma yükümlülüğünü kendine görev edinmelidir. Her bir peygamberin 'alametifarikası' yani onu diğerlerinden ayıran bir özelliği vardır. Hz. İbrahim, 'Halîlullah'; Hz. Musa 'Kelîmullah'dır, sözgelimi… Son Nebi'nin pek çok ismi yanında Onun 'Habîbullah' oluşu çok özel bir anlam ifade eder. Zira Habîb kelimesi hem 'en çok sevilen' hem de 'en çok seven' anlamlarına gelmektedir. Dolayısıyla Habîbullah, 'Allah'ı en çok seven' ve 'Allah tarafından en çok sevilen' demektir. Böylece biz Nebiyy-i Muhterem (sav) Efendimizin, Allah'ı da, O'nun yarattığı tüm mahlûkatı da çok sevdiğini söyleyebiliriz. Zira kaynaklar hep bu engin sevginin, şefkatin ve merhametin örnekleriyle doludur. Çok farklı alanlarda önemli inkılaplar yapan Resûl-i Ekrem (sav) Efendimiz, hayvan hakları ve hayvanlara muamele konusunda da toplumunda önemli bir değişimin yaşanmasını sağlamıştı. Çoğu cahiliye döneminden kalan; hayvanları dövüştürmek, işkence ve eziyet etmek, yüzünü dağlamak gibi davranışları yasaklamış, onları canlı nişan hedefi haline getirenleri ise sert bir biçimde uyarmıştır. Zevk için avlanıp sonra hayvanı bir kenara atmayı 'haram' olarak nitelendiren Şefkat Peygamberi'nin şu uyarısı ne kadar anlamlıdır: 'Haksız yere bir serçeyi veya daha küçük bir hayvanı öldüren insandan Allah bunun hesabını mutlaka soracaktır.' Hz. Muhammed'in, bir kuşun veya bir hayvanın boş yere öldürülmesinde mahşerde hesap sorulacağını; hayvanlara ve diğer mahlûkata yumuşak ve şefkatle davranmanın Allah'ın rızasını kazanmaya vesile olduğunu; bir kediyi aç ve susuz bırakan bir kadının cehennemde azap gördüğünü; ilaç yapımında deney aracı olarak kurbağanın kullanılmamasını; bir kuşun yavrularından ayrılması ve karınca yuvasının yakılmasına karşı kızdığını bildiren hadis örnekleri, 'Hayvan Hakları Evrensel Bildirgesi'nde geçen 'bütün hayvanların insanca gözetilme, bakılma ve korunma hakları vardır, hiçbir hayvana kötü davranılamaz, acımasız ve zalimce eylem yapılamaz, hayvanlara fiziki ya da psikolojik acı çektiren deneyler yapmak hayvan haklarına aykırıdır' hükmünün 2, 3 ve 8. maddeleriyle ve '5199 sayılı Hayvanları Koruma Kanunu'nun 14. maddesinde geçen 'Hayvanlara kasıtlı olarak kötü davranmak, acımasız ve zalimce işlem yapmak, dövmek, aç ve susuz bırakmak, aşırı soğuğa ve sıcağa maruz bırakmak, bakımlarını ihmal etmek, fiziksel ve psikolojik acı çektirmek yasaktır' hükümleri ile benzerlik gösterir. Bu hadislerden anlaşılmaktadır ki hayvanların yaşamına boş yere son verenler ve işkence edenlerden mahşerde hesap sorulacağı, Hz. Muhammed tarafından açıkça belirtilir. (Erciyes Üniversitesi Veteriner Fakültesi Dergisi, Hadislerde Hayvanları Koruma ve Gönenci (Refahı) Üzerine Bir Değerlendirme) Necati Cumalı ve Reşat Nuri Güntekin'in çeşitli alanlarda yazdığı eserler toplumsal faydayı esas alan öykülerden oluşur. Mekân olarak daha çok, yaşadığı İzmir yöresini ve çocukluk çağında terk etmek zorunda kaldığı Balkan coğrafyasını işleyen Necati Cumalı, güreşçi bir devenin olayların ana kahramanı olduğu 'Yenilmez' adlı öyküsünde mekân olarak İzmir ve çevresini seçer. Yazar, deve güreşlerini canlı bir dille anlatmakla kalmaz; bütün yöre halkının yaşantılarını, eğlencelerini, sevinçlerini ve hüzünlerini de akıcı bir üslupla okuyucuya sunar bu öyküsünde. Reşat Nuri Güntekin ise 'Gamsızın Ölümü' adlı öyküsünde, anaokulu çocuklarının çok sevdiği bir köpeğin başından geçenleri ele alır. Her zaman minik çocukların yanında olan, onlarla eğlenip oynayan, sevimli ve diğer hemcinslerine hiç benzemeyen bu sokak köpeğinin hayat hikâyesini ve çocukların ona duydukları sevgiyi duygusal bir yaklaşımla kaleme alır. ( Dil ve Edebiyat Araştırmaları, Bahar, 2018; (17) 27-46, Muhittin DOĞAN, Hayvan Sevgisini Öne Çıkaran İki Eser: 'Yenilmez' ve 'Gamsızın Ölümü') Gary L. Francione, Hayvan Haklarına Giriş/Çocuğunuz Mu Köpeğiniz Mi? Hukuk ve felsefe profesörü olan Amerika'da ilk defa bir hukuk fakültesinde hayvan hakları kuramı dersi veren Gary L. Francione'nin kitabının önsözünde Alan Watson şöyle diyor: 'Bu kitapla insan hayvan ilişkisine yönelik eski yaklaşımları köklü bir biçimde sarsan Francione'nin, kuramını ve hayvan etiğiyle ilgili zor meseleleri herkesin rahatlıkla anlayabileceği olağanüstü açık bir dille anlatışına vurgu yapıyor.' Kitabı incelemek ve satın almak için tıklayın. Hayvanların moral hakları olabilir mi? Olabilirse, bu ne anlama gelmektedir? Hayvanlar ne tür zihinsel yaşayışlara sahiptir ve onların esenliğine ilişkin bilgimizin kaynağı nedir? Bu soruları temel alan DeGrazia, hayvanlarla kurduğumuz ilişkinin doğası hakkında can alıcı bir argüman geliştiriyor. İnsanların, hayvanların dünyasıyla kurduğu ilişkinin temel öncülleri bir yana, hayvanat bahçeleri gibi seyirlik alanların meşruiyet dayanaklarından tıbbı deneylerde kobay olarak kullanılan hayvanların durumuna dek kapsamlı bir tartışma başlatıyor. Kitabı incelemek ve satın almak için tıklayın. Çağdaş Amerikan Edebiyatı'nın en özgün kalemlerinden Jonathan Safran Foer, kişisel, toplumsal, tarihsel öyküler üzerinden yemeyi seçtiklerimizin öykülerini anlatıyor. Bir akvaryumun önünde duran Kafka imgesinden, Berlin Hayvanat Bahçesi'nin sevilen kutup ayısı Knut'a, sınai çiftliklerde eziyet çeken tavuklardan İspanyol Gribi'ne uzanarak insanların hayvanlarla ve yedikleriyle olan ilişkisini kitabının sayfalarında anlatıyor. Kitabı incelemek ve satın almak için tıklayın. Buzda kayan bufalolar, düş kuran fareler, mutlu tilkiler, kederli yunuslar, kendilerini bitkilerle tedavi eden şempanzeler, ölen arkadaşları için yas tutan filler... Hayvanların duygusal ve düşünsel dünyasında heyecan verici bir yolculuk. Prof. Marc Bekoff hayvanlar hakkında, kur yapmaktan dedikoduya, kendi kendini tedaviden beslenme alışkanlıklarına, düş görmekten egemenlik ve çiftleşme davranışlarına kadar uzanan büyüleyici öyküler anlatıyor. Ama bu kitap bir ilginç hayvan öyküleri antolojisi değil. Bekoff okurlarını hayvan zekâsı ve bilinci konusunda düşünmeye sevk ediyor ve hayvanlarla ilgili pek çok önemli konuya ışık tutuyor. Daha da önemlisi bütün hayvanlara karşı sevgi, saygı ve şefkat duygularının geçerli olduğu yeni bir alçak gönüllü yaşam anlayışı öneriyor. Marc Bekoff Colorado Üniversitesi'nde biyoloji profesörü ve Hayvan Davranış Derneği üyesidir. National Geographic televizyonunda yunuslarla ilgili bir programı vardır. 19. yüzyıldan bu yana tekrarlanan çok sayıda deneyde sayısız hayvanın ısıya tabi tutulduğunu ve bu deneyler sonucunda hayvanların sıcaktan fenalaşıp öldüğü dışında bir bilgiye ulaşılamadığını biliyor muydunuz? Dünyada her yıl milyonlarca hayvan, hiçbir somut fayda beklentisi olmadan, buna benzer deneylerde ısıtılıyor, donduruluyor, zehirleniyor aç bırakılıyor, parçalanıyor, depresyona sokuluyor, ruh hastası yapılıyor. Her yıl yaklaşık 50 milyar hayvan, eti için öldürülüyor. Bunların büyük bir kısmı 'sınai hayvancılık' teknikleriyle yetiştiriliyor, hayatlarının her saniyesinde acı çekip bazen hiç güneş ışığı görmeden ya da toprağa ayak basmadan öldürülüyorlar. Dünyanın her yerinde milyonlarca vejetaryen bunun bir zorunluluk olduğu iddiasını giderek daha az ikna edici hale getiriyor. 'Spor' amaçlı avcılıkta, kürk sanayinde, eğlence sektöründe ise hayvanlara acı çektirmek için herhangi bir gerekçe göstermeye bile gerek duyulmuyor. Sürekli ahlâk, adalet ve eşitlik gibi kavramlardan söz ediyor, ama sıra hayvanlara gelince birdenbire apayrı bir ahlâk anlayışına geçiyoruz. Bu anlayışın özeti şu: Güçlü olan haklıdır ve kendisini savunacak gücü olmayan bir varlığa canımızın istediği gibi davranabiliriz. 'Ya edebiyat insanın gece gündüz yani sıra sürüklediği bir hayvan olsaydı, size asla rahat vermeyen, sevmeniz, beslemeniz ve dolaştırmanız gereken, sizinle içli dışlı, doyumsuz bir hayvan. Sevdiğiniz ve nefret ettiğiniz bir yaratık. Sizden önce ölmenin acısını size tattıran, öyle ya günümüzde bir kitabın ömrü ne kadar sürüyor ki.' İşte Grenier sözde köpekleri anlatıyor bu kitapta. Ama sadece onları mı? Picasso'dan Scott Fitzgerald'a, Proust'tan Virginia Woolf'a, Baudelaire'6en Rilke'ye sanat dünyasının duygularını paylaşıyoruz, acaba köpeklerden mi söz ediyoruz, yoksa insanoğlunun gizemli düşüncelerinden mi? 'Sizi sizden daha çok seven tek varlık vardır, o da köpek.' Böyle demiş ünlü bir köpek sever. Gerçekten de köpeklerin özünde bir tek duygu yatar: Sevgi. Elbette bu sevgi karşılıklıdır. Bizim de yüreğimiz köpeğimizin sevgisiyle doludur. Üstelik bu sıcacık, tüylü yaratıklar her an şaşırtır bizi. Her köpek dostu bir an için 'köpeğimin dili olsa, konuşacak' diye düşünmüştür. Oysa karmaşık yaratıklar olan köpeklerin duygu dünyaları hakkında fazla araştırma yoktur. Masson'un kitabı, tıpkı köpeklerimiz gibi neşeli, esrarengiz ve ciddi yönleriyle bizi kendine bağlıyor. Kitabı incelemek ve satın almak için tıklayın. Regan, Kafesler Boşalsın'da, 'Hayvanların hakları olabilir mi?' sorusunu felsefi düzeyde yanıtlamanın yanı sıra, kamuoyunun geniş kesimlerinde kayıtsızlıkla ya da tepkiyle karşılanan hayvan hakları aktivistlerinin taleplerinin hangi nedenlere dayandığını açıklıyor, giyimden eğlence sektörüne kadar hayatın her alanında kullanılan hayvanların pratikte nasıl davranışlara maruz kaldıklarını gözler önüne seriyor. 'Aç müşteriler kafeslere doldurulmuş kedi ve köpekleri inceliyorlar, aralarında hayvanlar hakkında yorumlar yapıyor; sonra da kararlarını veriyorlar. Nihayet bir adam, metal bir maşayla uzun tüylü bir kediyi kafesinden hızla çekip alıyor ve apar topar mutfağa sokuyor. (…) Kitabı incelemek ve satın almak için tıklayın. Boria Sax, kaleme aldığı bu kitapta, insanlarla kargalar arasındaki ilişkiye şiir, hayvan davranışları, söylenceler, efsaneler ve görsel sanatları da dâhil ederek birçok açıdan bakıyor… Kargalar, köyde kentte, her yerde sürüsüne bereket dolaşırlar ama göz ucuyla bile olsa, bakışlarını bizlere nadiren çevirirler. İnsanlarla aralarında hürmetkâr ama mesafeli bir ilişki vardır. Güvercinler, serçeler şehrin sokaklarında, parklarında öylesine vakit geçiriyor gibidirler, aylak aylak yiyecek kırıntıları toplarlar. Buna karşın kargalar arasında sanki daima önemli bir şeyler olmaktadır, sanki kendi hayatlarına ait bir oyun sahnelemekte gibidir. Bazı araştırmacılar kargaların, insandan sonra, hayvanlar arasındaki en becerikli alet yapıcısı olduğuna inanmaktadır. Bir zekâ işareti mi yoksa aptallık işareti mi olduğu tartışmaya açık olsa da, kargagillerin insanlarla ortak özelliklerinden biri de parlak nesnelere duydukları sevgidir. İnsan ve hayvan davranışları üzerine gözlemleri ve bilimsel kitaplarıyla, özellikle de çok ilgi uyandıran Çıplak Maymun adlı yapıtıyla tanınan İngiliz hayvan bilimci Desmond Morris, zooloji olarak da bilinen hayvan biliminin alt dallarında birisi olan etolojide uzmanlaşmış.

AKADEMİK

İLAHİYAT

Kur'an

TARİH

EDEBİYAT

SİNEMA

MÜZİK

EĞİTİM

FELSEFE

SOSYOLOJİ

PSİKOLOJİ

GALERİ

LİSTELER

FİKRİYAT TV

ESMA-İ HÜSNA

İSLAM

MÜZİK

FİKRİYAT AKADEMİ

Dünya sokak hayvanları günü ve ecdadın örnek şefkati