Kudüs'ün Osmanlı topraklarındaki son 60 yılı

İslam'ın ilk kıblesi, üç mübarek beldeden biri olan Kudüs, Müslümanların kendisine verdikleri değer nispetinde, hizmet de ettikleri bir şehir. İslam kültürü içerisinde daima önemli olan bu şehrin ihyası için, geçmişte ecdadımız büyük hizmetler verdi. Şehrin harap halinin haberini alan Kanuni, 'Dimesünler ki çok hazîne gider / Bir içim suyı bin hazîne değer' diyerek; derhal şehrin ihya edilmesini emretti. Kudüs, 1516 yılından 1917 yılına kadar Osmanlı'nın hâkimiyetinde kaldı. Müslümanlar, Kudüs'te uzun yıllar adaletli bir yönetim sergilediler. Herkesin canına, malına, inancına saygı duydular. Hatta gayr-i müslimler, aralarındaki anlaşmazlıkların çözümünde Osmanlı'nın adaletine sığınırlardı. Kudüs, Osmanlı yönetimi altında hep sancak statüsünde kalmakla birlikte bağlı bulunduğu merkez zamanla değişti. 1516-1831 yılları arasında Şam eyaleti, 1841-1865 yılları arasında Sayda eyaleti ve bu son tarihte Sayda ve Şam eyaletlerinin birleştirilmesiyle oluşturulan Suriye vilâyeti içinde yer aldı. 1872-1917 döneminde ise müstakil mutasarrıflık statüsü verilerek doğrudan merkezî hükümete bağlandı. Malî açıdan önce Halep, 1860'ların ikinci yarısından itibaren Şam defterdarlığına bağlandı. Kudüs, Kanuni Sultan Süleyman döneminde büyük imar faaliyetleri yaşadı. Kubbetü's-sahre'nin restorasyonuyla başlayan çalışmalar bugün hala ayakta olan surların inşasıyla sürdü. Yapımı beş yılda tamamlanan, uzunluğu 3 kilometreyi, yüksekliği 12 metreyi aşan surların otuz dört kulesi ve yedi kapısı vardır ve bunların altısının üzerlerinde yapım tarihlerini gösteren kitâbeleri bulunur. Kudüs'ü etkileyen gelişmeler 19. yüzyılda başlar. Bölgede gelişen Vehhâbî tehlikesi, 1821'deki Yunan isyanı Kudüs'te hareketlenmelere yol açtı, ancak sıkı tedbirlere çatışma çıkması önlendi. 1826 sonlarında sükûnet sağlanabildi. Mısır Valisi Mehmed Ali Paşa yönetimi döneminde Kudüs'te önemli değişiklikler oldu. Onun katı uygulamaları, vergilerin arttırılması, silahsızlandırma ve mecburi askerlik kararları 1834-1838 yılları arasında Kudüs merkezli bir dizi ayaklanmaya yol açtı. Aralık 1840'ta Kudüs tekrar Osmanlı yönetimine girdi. Osmanlı Devleti, Kudüs'ü birçok yönden etkileyen gelişmelere karşı bir taraftan Avrupa'nın müdahalelerini sınırlandırmaya, diğer taraftan da Kudüs şehrini modernleştirmeye çalıştı. 1863'te Kudüs Belediyesi teşekkül etti, sancak yönetimini düzenlemek üzere bir idare meclisi kuruldu. Kudüs Belediyesi şehrin temizliği, kanalizasyon sistemi, aydınlatılması, sokakların tanzimi ve ağaçlandırılması gibi alanlarda önemli hizmetler verdi ve 1891'de belediye hastanesini hizmete açtı. 1900'de Yafa Kapısı'nın yakınına bir sebil, kapının üzerine de saat kulesi inşa edildi. Osmanlı kaynaklarına göre 1849'da şehirde 6 bin 184 Müslüman, 3 bin 744 Hristiyan ve bin 790 Yahudi olmak üzere 11 bin 682 kişi yaşıyordu. 1850'den itibaren nüfusta giderek artış görüldü. 1870'te toplam nüfus 20 bin, 1880'de 30 bin ve 1890'da 40 bin seviyelerine ulaştı. 1900'de 10 bin Müslüman, 10 bin Hristiyan ve 35 bin Yahudi olmak üzere toplam nüfus 55 bini buldu. Osmanlı dönemi Kudüs'ünde tekstil ve boyacılık, dericilik, sabunculuk ve metal atölyeciliği dallarında sanayi üretimi dikkat çekmektedir. Kudüs gelirleri arasında vergilerin yanı sıra üç kutsal din mensuplarının bölgeye yaptıkları düzenli ziyaretler sırasında yapılan satışlar ve özellikle hediyelik eşya üretiminden elde edilen gelirler de zikredilebilir. ndı. İnşaat sektöründe önemli gelişmeler oldu ve işsizlik azaldı. Bu dönemde Kudüs'te satılan hediyelik eşyaların üretimi de Beytülahm'de yapılmaya başla Ulaşım sisteminde belirgin bir iyileşme gerçekleşti. 1865'te Kudüs telgraf sistemine kavuştu. 1868'de Kudüs-Yafa karayolu ve 1892'de Kudüs-Yafa demiryolu hizmete açıldı. Bu gelişmeler Kudüs'ün dış dünya ile ilişkilerinin gelişmesine, ziyaretçi sayısının artmasına ve ekonomik açıdan gelişmesine önemli katkı sağladı. Eğitim ve kültür hayatı da Osmanlılar döneminde önemini korudu. İslâm tarihi boyunca farklı Müslüman ülkelerden gelen yüzlerce âlim Mescid-i Aksâ'yı ziyaret etmiş ve bir kısmı Kudüs'te yaşamayı tercih ederek şehrin ilmî hayatına katkıda bulunmuştur. Osmanlı döneminde devralınan İslâmî miras korundu. Kudüs ilmî cazibe merkezi olmayı sürdürdü. Şehirde kurulan medreseler vakıflarla desteklendi. Medreselerin etrafı tasavvufî hayat açısından da canlandı. Mescid-i Aksâ ve Şam Kapısı civarında birçok tekke ve zâviye yer almakta, Mevleviyye, Şâzeliyye, Rifâiyye ve Ahmediyye gibi tarikatlar şehrin dinî ve kültürel hayatına belirgin katkı sağlamaktaydı. Kudüs, tarihinin hemen her döneminde inşa faaliyetlerine sahne olmuştur. Özellikle Memlük ve Osmanlı dönemlerinde yapılan büyük binalar, camiler, medreseler, tekkeler, zâviyeler, ribâtlar ve hankahlar şehrin ekonomik hayatına önemli katkı sağlamıştır. Kanûnî Sultan Süleyman zamanında ise tarihinin altın çağını yaşamıştır. Bu dönemde Kubbetü's-sahre'de gerçekleştirilen inşa faaliyetlerinin dışında Kudüs surlarının yapımı (1536-1540), vakıflar ve günde yüzlerce fakiri doyuran Haseki Sultan İmarethânesi zikredilmelidir. Kudüs'teki İslam mirasının izleri Kudüs'ün eğitim ve kültürel hayatının en önemli kurumlarından biri de kütüphanelerdi. Bunların en eskisi Mescid-i Aksâ Kütüphanesi idi. Burada bulunan kitapların çoğu Haçlılar tarafından yakılmıştır. Bu kütüphanenin kitapları genel olarak Kur'an ve Kudüs üzerine yazılanlardan oluşmaktaydı. Tarihin en önemli kütüphaneleri Sultan Abdülhamid, emperyalist güçler tarafından paramparça edilme kavgasına, vatan ve milletinin selâmeti için dimdik ayakta durdu. Siyonizm lobisinin harekete geçtiği günlerde Yahudiler, bir devlet kurmak için Osmanlı Sultanı'ndan 'toprak' satın almak istiyorlardı. Abdülhamid'in yanıtı ise netti: 'Ben bir karış dahi toprak satamam, zira o bana değil, halkıma aittir!' 1890'lı yılların sonlarına doğru, Basel Siyonist Kongresi'nde alınan kararla, Avrupa'daki ayrımcılıktan rahatsız olan Yahudilere kucak açacak bir ülke aranıyordu. Emperyalizm ve Siyonizm kardeş olmuş, Filistin topraklarını sömürgeleştirme niyetine girmişlerdi. Önlerinde ise güçlü bir engel vardı: Sultan II. Abdülhamid. Ve onun zeki ve kararlı direnişi... O tarihlerde, gazeteci siyonist Theodor Herzl ilk hedef olarak Filistin'e uzanmayı denedi. Herzl, aslı Almanca olan günlüklerinde uzun uzun anlatır, sultanın danışmanı Nevlinski aracılığıyla Abdülhamid'e götürdükleri teklifi... Bu anlaşmaya göre, Avrupalı zengin Yahudiler 20 milyon sterlin olarak tahmin ettikleri Osmanlı'nın dış borcunu ödeyecekler; karşılığında da göç etmelerine izin verilecek ve Filistin topraklarından kendilerine yurt kurabilecekleri bir yer verilecekti. Siyonist güçler tarafından Sultan Abdülhamid'e götürülen bu teklifin cevabı, Yahudiler için büyük bir hayal kırıklığına sebep oldu. Abdülhamid şu sözleri söyledi: 'Ben bir karış dahi toprak satamam, zira o bana değil, halkıma aittir. Onlar, bu İmparatorluğu kurup kanlarıyla mahsuldar kıldılar. Onu, bizden koparılmadan önce üzerini kanımızla bir kere daha kaplamayı biliriz.' Theodor Herzl hatıratında, Abdülhamid'in 'Dindaşlarımızın ölüm fermanını bu göçlerin önünü açarak imzalamam asla mümkün değildir' dediğini yazdı. Sultan Abdülhamid, Filistin topraklarında kurulacak bir Yahudi devletini engellemek amacıyla var gücüyle mücadele etti. Diplomatik, siyasî ve zekice girişimlerle Filistin mücadelesini sürdüren Abdülhamid, bu uğurda Siyonizme hizmet eden ABD elçisini kovmaktan çekinmedi. Abdülhamid, Filistin'e Yahudi göçüne tam olarak engel olamasa da, bu akını durdurmaya çalıştı ve Filistin'e özel bir statü getirerek doğrudan merkeze bağladı. Böylece, kendisinden habersiz işlem yapılmasının önüne geçmeye çalıştı. Siyonistlerin faaliyetleri duracak gibi değildi. Herzl, Osmanlı Devleti'ni ikna edemeyeceğini anlayınca bu işi büyük güçler ile halletme stratejisini gütmeye başladı. Hatıratına düştüğü not şöyle: 'Planım, Sultan'a karşı bir kampanya açmak, sürgün edilmiş prensler ve Jön Türkler ile temas kurmaktır.' Bu, siyonizmin İngiltere başta olmak üzere büyük güçlerin himayesine girmesini ve Abdülhamid'in devrilmesini desteklemesini beraberinde getirdi. 1917 yılı Kudüs için bir kader yılı oldu. 2 Kasım'da Balfour Deklarasyonu ile İngiltere Yahudilerin bölgede siyasi bir varlık oluşturmalarını destekleyeceğini açıkladı. İngiltere Dışişleri Bakanı Arthur Balfour'un Birinci Dünya Savaşı'nın üçüncü yılında Siyonist hareketin önde gelen figürlerinden Lord Rothschild'e hitaben yazdığı 'Filistin topraklarında Yahudiler için bir vatan vadeden' mektup, İsrail devletinin kurulmasına giden süreçte tarihin utanç belgesidir. 67 kelimelik Balfour Deklarasyonu, bir milletin vatanının nasıl elinden alındığının en önemli kanıtıdır. Filistin'in tarihini değiştiren mektup: Balfour Deklarasyonu Aralık 1917'den itibaren Kudüs giderek İslami karakterini yitirmeye başladı. Bu dönemde yerli nüfusun büyük çoğunluğunu oluşturan Müslüman ve Hristiyan Arapların yerine yeni gelen Yahudiler yerleştirildi. Kudüs 1917-1920 yılları arasında İngiliz askeri yönetiminde kaldı. 1920 San Remo Konferansı'nda İngiltere'nin manda yönetimine verilmesiyle de 1948'de İsrail Devleti'nin kuruluşuna kadar devam edecek İngiliz sivil yönetimi göreve gelmiş oldu.

AKADEMİK

İLAHİYAT

Kur'an

TARİH

EDEBİYAT

SİNEMA

MÜZİK

EĞİTİM

FELSEFE

SOSYOLOJİ

PSİKOLOJİ

GALERİ

LİSTELER

FİKRİYAT TV

ESMA-İ HÜSNA

İSLAM

MÜZİK

FİKRİYAT AKADEMİ

Kudüs'ün Osmanlı topraklarındaki son 60 yılı

İslam'ın ilk kıblesi