Bektaşiliğin Kanunu: Balım Sultan Erkanı

13. yüzyılda Hacı Bektaş-ı Veli etrafında teşekkül eden Bektaşilik, Anadolu coğrafyasının önde gelen tarikatlarından biri olmuştu. Gerek halk gerek devlet nezdinde itibar gören tarikat güçlü bir kültürel, sosyal ve dinî etkiye sahip idi. Bektaşilik, Balım Sultan döneminde devletin açıkça tanıdığı tek gayrisünni tarikat olarak dikkat çekmekte. Bu sebeple geçmişten günümüze Bektaşilik üzerine çeşitli çalışmalar yapılmış, literatür zaman içinde genişlemişti. TEMEL İNANÇ FARKLILIKLARI Bektaşiliğin ikinci piri kabul edilen Balım Sultan, 15. yüzyılın son çeyreğinden itibaren Bektaşi şeyhi olarak karşımıza çıktı. Dimetoka'da yer alan büyük Bektaşi tekkesi, Seyyid Ali Sultan (Kızıl Deli) Zaviyesi'nde faaliyet göstermişti. Dimetoka neresidir? Günümüzde Yunanistan sınırları içerisinde kalan şehir, Batı Trakya'da bulunur. Osmanlı döneminde özellikle II. Bayezid'in burada vefat etmesi ile alakalı olarak bilinir. Asıl adının Hızır Balı olduğu kaydedildi. Hacı Bektaş-ı Veli'nin soyundan geldiği iddia edilmektedir; ancak bu, tartışmalı bir mesele. Rivayetler konusundaki yetersizlik sebebiyle Balım Sultan hakkındaki bilgiler kısıtlı. Dönemin sultanı II. Bayezid ile Balım Sultan arasındaki ilişki günümüzde hâlâ sırrını muhafaza etmekte. Kimi kaynaklar, Balım Sultan'ın babası Mürsel Baba'nın Bayezid'in ilk şeyhi olduğu yönündeki rivayetlere yer vermekte. Beyazid'in, Balım Sultan'a olan ilgisi bu rivayet ışığında açılanmakta. Bayezid'in Dimetoka Sarayı'nda doğduğu biliniyor; ancak henüz küçük yaşlarda Amasya'ya gönderilmişti. 1512 yılında oğlu Yavuz Sultan Selim tarafından tahttan indirilen Bayezid, Dimetoka'ya giderken vefat etmişti. Bu durum, Dimetoka'nın Bayezid için özel bir yer olduğunu kanıtlıyor. ŞAİR SULTAN: II. BAYEZİD 1492-1493 Arnavutluk Seferi sırasında kendisinin mehdi olduğunu söyleyen bir derviş, Bayezid'e yaklaşarak onu öldürmeye teşebbüs etmişti. Bu durum, Bayezid'in Balkanlar ve Rumeli'de bulunan birtakım bidat grupların sürgününü emretmesini beraberinde getirdi. Bayezid, bu kararından Balım Sultan'ın ricası üzerine vazgeçti. II. BAYEZİD KİMDİR? SULTAN II. BAYEZİD DÖNEMİ KÜLLİYELERİ... Arnavutluk seferlerinin peşi sıra II. Bayezid, Balım Sultan'ı İstanbul'a davet etti. Kendisini Dimetoka'dan İstanbul'a getiren II. Bayezid Han, Balım Sultan'ı Hacı Bektaş-ı Veli Dergâhı'na atadı. İlerleyen yıllarda Bayezid'in bu dergâhtan istifade ettiği bilinmekte. Yaşanan gelişmeler neticesinde Bektaşilik, resmen Osmanlı Devleti'nin koruması ve kontrolü altına girdi. Böylece devletin tarikata gerekli durumlarda müdahale etmesi mümkün hâle geldi. Bayezid'in Balım Sultan'a olan teveccühü birçok araştırmacı tarafından yorumlandı. Bunlar arasında en rağbet gören yorum, kuşkusuz; Bayezid'in, Bektaşileri devlet koruması altına almak amacıyla bu şekilde hareket ettiği yönünde. Bayezid'in bu tutumu; Osmanlı-Safevi çatışmalarının arttığı bu dönemde Bektaşilerin Osmanlı Devleti'ne bağlılığını teminat altına aldı. İRAN'DA 900 YILLIK TÜRK HÂKİMİYETİ Tarikatın usul ve erkânı Hacı Bektaş-ı Veli döneminde belirlenmişti. Balım Sultan'ın getirdiği reformlarla birlikte tarikat son hâlini aldı. Böylece Bektaşilik; teşkilatlanma, organizasyon, âdab ve zikir usulleri gibi birçok hususta yeni şekline büründü. Mücerretlik anlayışı, dedebaba makamı, On İki İmam inancı, hulul, tenasüh, ibahiye ve Hak-Muhammed-Ali üçlemesi, Balım Sultan'ın getirdiği yeniliklerden. Tüm bu değişiklikler Balım Sultan Erkanı olarak bilinir. İbahiye ne demek? İslam dininde Allah'ın belirlediği helal fiilleri haram, haram fiilleri helal saymak. Bektaşilik tarihinin en önemli şahsiyetlerinden biri olan Balım Sultan, tarikatın sistemli hâle gelmesinde ciddi katkılar sundu. Öyle ki 16. yüzyıldan önce Sünni eğilimler gösteren Bektaşilik, kendisiyle birlikte gayrisünni bir tarikat olarak Anadolu'daki varlığını sürdürdü. Devletin mezhep çatışmaları dolayısıyla çalkantılı dönemlerden geçtiği bu yüzyılda Bektaşilik, siyasi kampanyalardan uzak bir çizgide faaliyetlerine devam etti. ANADOLU'NUN MANEVİ MİMARI: HACI BEKTAŞ-I VELİ 1826 yılında II. Mahmud'un emri ile Yeniçeri Ocağı'nın faaliyetlerine son verildi. Ayrıca devlet sınırlarındaki Bektaşi kurumları, Nakşibendi tarikatının yönetimine girdi. Bektaşiliğin Sünni bir tarikat içerisinde zamanla yok olacağı tahmin edilmişse de günümüzde hâlen aktif tarikatlar arasında yer alıyor. 1925 yılında yürürlüğe konan kanun ile tüm tarikat, tekke ve zaviyeler resmen kapatıldı; ancak gayriresmî şekilde halen mevcutlar. 1516 yılında vefat eden Balım Sultan'ın türbesi, Yavuz Sultan Selim'in kumandanlarından Şahsuvaroğlu Ali Bey tarafından inşa ettirildi. Bugün Nevşehir ilimizin sınırlarında, Hacıbektaş ilçesinde yer almakta. Kare planlı türbenin kapısında Fetih suresinin birinci ayeti yazıyor. Ayetin altında 'Bir nokta-i nahd etdi hıynı veruben bade Hakk oldu ayaklarda çok sal-u felek-i rifad' İfadesi bulunuyor. BEKTAŞİ DEVLETİ VE SIRADAKİLER

AKADEMİK

İLAHİYAT

Kur'an

TARİH

EDEBİYAT

SİNEMA

MÜZİK

EĞİTİM

FELSEFE

SOSYOLOJİ

PSİKOLOJİ

GALERİ

LİSTELER

FİKRİYAT TV

ESMA-İ HÜSNA

İSLAM

MÜZİK

FİKRİYAT AKADEMİ

Bektaşiliğin Kanunu: Balım Sultan Erkanı

Bektaşilik Tarihi