Mavi Kur’an: Altın Harflerle Yazılmış Bir Miras

Mavi Kur'an, Kûfî hatla yazılmış eski bir Kur'an nüshası. Onu diğer Kur'an nüshalarından ayıran en önemli özellik, koyu mavi parşömen üzerine altın harflerle yazılmış olması. Yazmanın ne zaman, nerede ve kimin isteğiyle hazırlandığı kesin olarak bilinmiyor. Araştırmacılar, 8. ile 10. yüzyıllar arasında hazırlanmış olabileceğini düşünüyor. Abbâsî, Emevî veya Fâtımî dönemlerinin yanı sıra Ağlebîler ya da Kelbîler zamanında yapılmış olabileceğine dair görüşler de bulunuyor. Yazmanın Kuzey Afrika'da, Endülüs'te veya Orta Doğu'da hazırlanmış olması ihtimaller arasında yer alıyor. Mavi Kur'an, altın yazılarının mavi zemin üzerinde oluşturduğu etkileyici görünüm sayesinde İslam sanatının en dikkat çekici eserlerinden biri olarak tanınıyor. Mavi Kur'an oldukça büyük bir yazma. Sayfaları yaklaşık 30,4 cm yüksekliğinde ve 40,2 cm genişliğinde. Diğer birçok Kur'an nüshasından farklı olarak sayfaları dikey değil, yatay biçimde hazırlanmış. Her sayfada 15 satır bulunuyor. Bu, dönemin diğer Kur'an nüshalarına göre alışılmadık bir özellik. Yazmanın başlangıçta yaklaşık 600 varaktan oluştuğu düşünülüyor. Her varak, koyun derisinden hazırlanan ince bir parşömenden meydana geliyor. Yazmanın hazırlanması için en az 150 koyunun derisinin kullanılmış olabileceği tahmin ediliyor. Parşömenlerin koyu mavi rengi, çivit adı verilen bitkilerden elde edilen bir boyayla sağlanmış. Boyanın Hindistan'da yetişen çivit bitkisinden veya Avrupa'da yetişen benzer bir bitkiden elde edilmiş olması mümkün. Ancak kullanılan bitkinin hangisi olduğu kesin olarak belirlenemiyor. Kur'an metni, sağdan sola doğru yazılan Kûfî hatla hazırlanmış. Kûfî yazı, köşeli harfleriyle öne çıkıyor. Metindeki harfler altın varak kullanılarak oluşturulmuş ve kenarları siyah ya da kahverengi mürekkeple düzeltilmiş. Böylece altın yazılar daha belirgin bir görünüm kazanmış. Metin, her biri yirmi ayetten oluşan gruplara ayrılmış. Bu gruplar gümüş renkli rozetlerle işaretlenmiş, süslemelerde ise kırmızı boya da kullanılmış. Yazmanın bazı sayfalarında altın harflerin bir kısmının veya tamamının silindiği görülüyor. Bunun neden yapıldığı kesin olarak bilinmiyor. Ancak silme işlemlerinin sıradan yazım hatalarını düzeltmekten daha kapsamlı olduğu düşünülüyor. Mavi Kur'an'ın kökeni hakkında birkaç farklı görüş bulunuyor. Bir görüşe göre yazma, Abbâsîler döneminde İran'da hazırlanmış olabilir. Bu düşünceyi ilk ortaya atan kişilerden biri, İsveçli diplomat ve sanat eseri tüccarı Frederik R. Martin. Martin, yazmanın bazı sayfalarını İstanbul'da bulduğunu ve bunların İran'ın Meşhed şehrinden geldiğini söylemiş. Ayrıca yazmanın, 9. yüzyılda yaşamış Abbâsî halifesi Hârûnürreşîd'in türbesi için hazırlandığını ileri sürmüş. Bu görüşü destekleyen unsurlar arasında yazmanın bir sayfasındaki İran'la bağlantılı gümrük damgası ve yatay sayfa düzeninin erken Abbâsî dönemi Kur'an nüshalarına benzemesi bulunuyor. Ancak bu bulgular, yazmanın kesin olarak İran'da hazırlandığını kanıtlamıyor. Bir başka görüşe göre Mavi Kur'an, Kuzey Afrika'da, özellikle bugünkü Tunus topraklarında hazırlanmış olabilir. Çünkü yazma, yaklaşık 1300 yılında Tunus'taki Kayrevan Ulu Camii'nin envanterinde yer alıyor. Bu kayıt, yazmanın o tarihte burada bulunduğunu gösteriyor ancak nerede hazırlandığını kesin olarak açıklamıyor. Mavi Kur'an'ın Endülüs'te hazırlanmış olabileceğini savunanlar da bulunuyor. Bu görüşün nedenlerinden biri, yazmanın 812 yılında İspanya'da hazırlanan Cava İncili ile benzerlik göstermesi. Her iki eserde de mavi renkli parşömen kullanılması dikkat çekiyor. Bazı araştırmacılar, Mavi Kur'an'ın Endülüs'teki Emevî yönetimi sırasında sipariş edilmiş olabileceğini ve hazırlanmasında Hristiyan zanaatkârların görev almış olabileceğini düşünüyor. Kısacası, Mavi Kur'an'ın İran'da mı, Kuzey Afrika'da mı yoksa Endülüs'te mi hazırlandığı henüz kesin olarak bilinmiyor. Mavi Kur'an'ın başlangıçta yaklaşık 600 varaktan oluştuğu düşünülüyor. Ancak zamanla bu varaklar birbirinden ayrılarak farklı yerlere dağılmış. Büyük bölümünün 1950'li yıllara kadar Tunus'un Kayrevan şehrinde bulunduğu biliniyor. Günümüzde yazmanın yaklaşık 100 varağının müzelerde ve özel koleksiyonlarda korunduğu tahmin ediliyor. Bunların en büyük bölümü, Kayrevan yakınlarındaki Rakkada Ulusal İslam Sanatları Müzesi'nde bulunuyor. Müzede Mavi Kur'an'a ait 67 varak yer alıyor. Yazmanın diğer parçaları ise farklı koleksiyonlara dağılmış durumda: Aga Khan Müzesi: Bir varak ve iki yapraktan oluşan nadir bir parça. Doha İslam Sanatları Müzesi: İki varak. Khalili İslam Sanatları Koleksiyonu: İki varak. Tunus Millî Kütüphanesi: Yazmaya ait bazı parçalar. Mekke Müzesi: Bakara Suresi'nin bir bölümünü içeren bir varak. Brooklyn Müzesi: Nisâ Suresi'nin bir bölümünü içeren bir varak. Mavi Kur'an'ın bazı sayfaları Christie's ve Sotheby's gibi müzayede evlerinde de satışa çıkarılmış. Örneğin, 2018 yılında Christie's'te bir varak 512.750 sterline satılmış. Bu fiyat, satış öncesinde belirlenen en düşük tahmini değerin iki katından fazlaymış. Bu satışlar, yazmanın sanat dünyasında da büyük değer gördüğünü ortaya koyuyor. Mavi Kur'an'ı özel kılan yalnızca eski bir Kur'an nüshası olması değil. Kullanılan malzemeler, yazı biçimi ve renklerin bir araya gelişi de eseri farklı kılıyor. Mavi zemin üzerine altın harflerle yazılması, Bizans dünyasında kullanılan bazı değerli el yazmalarını hatırlatıyor. Bizans'ta kutsal metinler bazen mor renkli parşömenler üzerine altın veya gümüş harflerle yazılıyordu. Mavi Kur'an'ın da bu eserlerden etkilenmiş olabileceği düşünülüyor. Parşömenlerin boyanması, altın harflerin tek tek uygulanması ve süslemelerin hazırlanması büyük emek gerektiriyordu. Bu nedenle yazmanın, maddi güce sahip önemli bir yönetici veya hami için hazırlanmış olması muhtemel görünüyor. Bazı araştırmacılar, eseri özellikle Fâtımîler dönemindeki zenginlik ve siyasi güç anlayışıyla ilişkilendiriyor. Sonuç olarak Mavi Kur'an, kendine özgü rengi, altın yazıları ve yatay sayfa düzeniyle erken dönem İslam sanatının en dikkat çekici eserleri arasında yer alıyor. Nerede ve kimin tarafından hazırlandığı henüz bilinmese de günümüze ulaşan sayfaları, dönemin Kur'an yazımını ve kitap sanatında kullanılan teknikleri anlamamıza yardımcı oluyor.

AKADEMİK

İLAHİYAT

Kur'an

TARİH

EDEBİYAT

SİNEMA

MÜZİK

EĞİTİM

FELSEFE

SOSYOLOJİ

PSİKOLOJİ

GALERİ

LİSTELER

FİKRİYAT TV

ESMA-İ HÜSNA

İSLAM

MÜZİK

FİKRİYAT AKADEMİ

Mavi Kur’an: Altın Harflerle Yazılmış Bir Miras

Mavi Kur’an (Blue Qur’an)