İnsan kendi erdeminden zehirlenir
İnsanlar bir günah işlediklerinde düştükleri derin umutsuzluğu genellikle takvalarına bağlarlar. Oysa bu durum çoğu zaman kılık değiştirmiş gizli bir kibrin, İslami literatürdeki adıyla ucb hastalığının kendisidir. Ucb; insanın kendi yaptığı ibadetleri beğenmesi, kulluğunu yeterli görmesi ve manevi kurtuluşunu kendi eylemlerine bağlamasıdır. Yüzyıllar öncesine ait bu manevi zaaf, günümüz insanının "kusursuz bir dindarlık profili çizme" takıntısıyla birebir örtüşüyor. İbn Ataullah el-İskenderi'nin "Günah işleme ve hataya düşme zamanında ümidin azalması, amele güvenmenin alâmetlerindendir" tespit ve ikazı da bahsettiğimiz ucb hastalığına ayna tutuyor.
Ucb nedir ve nasıl zehirler?
➡ İyilik, dışarıdan bakıldığında ruhu arındıran berrak bir su gibi görünür. İnsan doğru olanı yaptıkça, ahlaki kurallara uydukça ve zaaflarına gem vurdukça hafiflediğini hisseder. Ancak bu berrak suyun içine düşen görünmez bir kibir damlası, onu yavaş yavaş ruhu çürüten sinsi bir zehre dönüştürebilir. İnsanın kendi doğrusundan, kendi ahlakından ve dindarlığından zehirlenmesi, kötülüğün pençesine düşmesinden çok daha tehlikeli ve sessiz bir yıkımdır.
➡ İslam ahlak ve tasavvuf geleneğinde bu gizli zehirlenmeye ucb denir. Ucb; insanın işlediği ibadetleri ve hayırları bizzat kendinden bilmesi, ameline değer verip onunla övünmesi ve manevi kurtuluşunu kendi eylemlerine bağlamasıdır. İbn Atâullah el-İskenderî'nin Hikem-i Atâiyye adlı eserindeki şu ilk hikmet, bu manevi hastalığa ayna tutar: "Günah işleme ve hataya düşme zamanında ümidin azalması, amele güvenmenin alâmetlerindendir."
➡ Bir insanın hata yaptığında yaşadığı derin umutsuzluk ilk bakışta takva veya fıtri bir pişmanlık gibi görünebilir; oysa bu durum çoğu zaman kılık değiştirmiş bir ucbun neticesidir. Zira günah anında ümidin kırılması, kişinin daha önce Allah'ın sonsuz rahmetine değil, kendi kusursuz sandığı amellerine güvendiğini ele verir. Büyük âriflerin ameldeki ucb ve kibri günahtan daha tehlikeli görmelerinin sebebi de budur. Kul, Allah ile kurduğu bağı teslimiyet yerine bir tüccar mantığıyla amellerinin eksiksizliğine dayandırdığında, elindeki sermaye kirlenince tamamen iflas ettiğini zanneder.