Sayıların harflerle dansı: Tarih düşürme sanatı

Ebced, harflerin rakamsal karşılıkları anlamına gelir. Bu hesaplama sistemine benzer hesaplamalar İbrânî, Nabatî ve eski Yunan toplumlarında var olduğu, Arap harflerinin ebced tertibine uygun biçimde sayı değerlerinin bu etkiyle sistemleştirildiği ortaya çıkmıştır. Tarih düşürme, önem verilen ya da dikkat çeken bir olayın yılını veya tarihini göstermek üzere, ebced hesabıyla bir cümle, bir mısra ya da beyit söyleme sanatıdır. Diğer bir ifadeyle tarih düşürme, harflerinin toplamı belirli bir hicret yılını gösteren sözcük veya bir tamlama bulmak; tümce, mısra ya da beyit düzmek yoluyla herhangi bir olayın tarihini ebcedin sayı değerleriyle tespit etme işidir. Bunun için bir olayın tarihini verecek ustalıklı bir kelime veya mısra söylenir ki bu kelime veya mısrayı oluşturan harflerin ebced hesabına göre rakamsal değerleri hesaplandığında o olayın tarihi ortaya çıkar. Tarih düşürme işinde esas alınan Ebced hesabı aslında basit bir hesap olup Arap alfabesindeki harflere verilen rakamsal değerlerle ilgilidir. Diğer bir tarif ile bir hadiseyi tarihlendirme için kullanılan ve rakamları harften ibaret olan bir hesaptır. Buna 'hisâbu'l-cumel: cümlelerin hesabı' denilir. Ebced hesabını akılda tutmak için 'ebced hevvez huttî kelemen sa'fes karaşet sehhaz dazağ' şeklinde bir cümle oluşturulmuştur. Ebced tertibinde sıralanan harflerin oluşturduğu kelimelerin ilk üçü birler (âhâd: 1-10), ortadaki ikisi onlar (aşerât: 20-90) ve son üçü de yüzler (miât: 100- 1000) basamağında bulunan rakamları gruplandırır. Düşürülen tarihlerde veya tarih manzumelerinde konu olan kişiler çoğunlukla objektif pozisyonda ele alınır. Bu sebeple onların hakkındaki bilgiler bir o kadar rivayetten uzaklaşmış olur. Müverrih (tarih düşüren kişi) olaylar ve şahıslar arsındaki ilişkiyi, karakterleri ve fiilleri ortaya koyar ve sosyal tarih araştırmacılarına malzemeler sunar. Tarih düşürmeciliğinin en önemli fonksiyonlarından birisi de geçmişte yaşanan olayların kolaylıkla hatırlanabilmesi ve tarihlerin istenen her zamanda bulunabilmesidir. İnsan zihninin yapısından kaynaklı anlamlı olarak oluşturulmuş bir ifade veya belirli birkaç söz, rakamlardan daha fazda akılda kalmaktadır. Dolayısıyla toplumumuzun hafızasının ve tarihe dair eğitim-öğretimin en çarpıcı yönlerinden birini bu şiir sanatı oluşturur. Bilmeceli tarih düşürme türü de kendi devrinde zeka testi niteliğinde olup dikkat ve imlanın öngördüğü bu gibi testlerle kişiyi bir yandan eğlendirirken bir yandan da dikkat ve düşüncesini geliştirir. Ebced sistemi çok eski olmakla birlikte tarih düşürme sanatının ilk defa kimin tarafından icat edildiği kesin olarak belli değildir. Bilindiği kadarıyla tarih düşürme XII. yüzyılda önce Fars edebiyatında ortaya çıkmış, İslâm kültürünün etkisiyle Arap harflerini alan İranlılar'dan Türkler'e, Türkler'den de Araplar'a geçmiştir. Fars kültüründe tarih manzumelerine 'mâdde-i târîh' ya da kısaca 'târîh', tarih düşürmeye de 'mâdde-i târîh-sâzî, târîh goften, târîh nüvîşten'; Türkler'de 'tarih düşürme, tarih yazma, tarih söyleme' denilmiş, Araplar'da ise buna 'târîhun şi'rî, târîhun harfî' adı verilir. Tarih düşürme Türk edebiyatında on dördüncü yüzyıldan itibaren gelişmeye başlamış ve özellikle on sekizinci yüzyılda en verimli dönemine ulaşmıştır. Kanuni Sultan Süleyman devrine kadar çoğunlukla Arapça ve Farsça yazılan tarih kitabeleri on altıncı yüzyıldan itibaren daha çok Türkçe kaleme alınır. Önceleri tek kelime yahut terkipten oluşan mensur tarihler yaygınken daha sonra manzum tarihlere rağbet artmıştır. Cevdet Paşa, Türk edebiyatında manzum tarihin ilk defa Hızır Bey tarafından 1446 yılında Fatih Sultan Mehmet'in yaptırdığı bir cami için söylenen, 'Câmiʿun zîde ʿömrü men ʿamerehû' (Bu camiyi imar edenin ömrü uzun olsun) mısraı ile başladığını söylemiş, ardından gelen edebiyat tarihçileri de bu bilgiyi tekrarlamıştır. Ancak daha on dördüncü yüzyılda Türkler tarafından tarih manzumeleri yazıldığı bilinir. Başlangıçta öğrenme ve ezberleme kolaylığı için ortaya çıktığı tahmin edilen tarih düşürme, daha sonra şairliğin gereklerinden biri sayılarak bu alanda sanat gösterme aracı durumuna geldi. Tarih söyleyen şairler için 'müverrih' kelimesinin kullanıldığı İzzet Molla'nın, 'Olur olmaz müverrih anlamaz İzzet bu târîhi / Yine Hak eyledi Es'ad Efendi nutkunu fetvâ' beytinden anlaşılır ve Sürûrî'nin müverrih lakabıyla anılması da bunu gösterir. Şairler çoğunlukla tarih mısraından önceki mısrada tarih kelimesini ve kendi mahlaslarını birlikte zikrederler. Tarih kelimesinin bu şekilde anılmadığı manzumeler tarih mısraının tespitinde güçlüklere yol açması sebebiyle makbul sayılmaz. Tarih düşürmede genellikle hicrî kamerî yıl kullanılmakla birlikte son devirlerde hicrî şemsî, malî (rûmî) ve milâdî yıllara göre söylenmiş tarihlere de rastlanır. En güzel örnekleri Bursalı Hâşimî ve Seyyid Osman Sürûrî gibi şairlerin elinden çıkmıştır. Edebiyatımızda Ahmed Paşa, Hızır Bey, Hayâlî Bey, Tâcî Bey, Molla Lutfi, Necâtî Bey, Taşlıcalı Yahyâ, Edirneli Nazmî, Lâmiî Çelebi, Zâtî, Âşık Çelebi, Rûhî-yi Bağdâdî, Kafzâde Fâizî, Hâletî, Nev'îzâde Atâî, Zekeriyyâzâde Yahyâ Efendi, Fehîm-i Kadîm, Cevrî, Nâilî-i Kadîm, Evliya Çelebi, Nâbî, Nedîm, Seyyid Vehbî, Nahîfî, Abdürrezzâk Nevres, Sünbülzâde Vehbî, Şeyh Galib, Enderunlu Fâzıl, Enderunlu Vâsıf, İzzet Molla, Pertev Paşa, Fatîn Efendi, Leylâ Hanım, Şeref Hanım, Zîver Paşa, Eşref Paşa, Osman Nevres, Sahaflar Şeyhizâde Esad Efendi, Senîh, Ahmed Lutfi Efendi, Şinâsi, Nâmık Kemal, Muallim Nâci, Recâizâde Mahmud Ekrem, Muallim Cûdî, Ali Emîrî Efendi, Üsküdarlı Talat gibi birçok şair tarih manzumeleri kaleme almıştır. Harf Devrimi'nden sonra Latin harflerinin kabulünden sonraki zamanlarda Ali Ekrem Bolayır, Tâhirülmevlevî, Halil Nihat Boztepe, Hamâmîzâde Mehmed İhsan, Kemal Edip Kürkçüoğlu, Ali Nihat Tarlan, Abdülbaki Gölpınarlı, Mehmet Çavuşoğlu ve özellikle Arif Nihat Asya'nın tarih manzumeleri bulunur. Başta Fatih Sultan Mehmet, Kanuni Sultan Süleyman, 2. Selim, 3. Mehmet, 4. Murat, 3. Selim olmak üzere on kadar Osmanlı padişahı bizzat tarih düşürerek edebiyatımızda yerini almıştır. Sultanların yanı sıra sadrazamlardan da bu kervana katılan bulunur. Şeyhülislamlardan Zenbilli Ali Cemalî, İbn Kemla, Ebusuûd Efendi, Pîri-zâde, Mehmet Es'ad, İsmail Asım, Efdalzâde gibi otuza yakın isim tarih düşürmeleriyle ün kazanmıştır. Bir tarih manzumesinde ebced hesabı yanında vezin, kafiye ve anlam da önemlidir; bunların hepsinin bir arada bulunması oldukça büyük bir zihnî mesaiyi gerektirir. Buna göre şair önce ebced sistemini kullanarak hadisenin oluş yılını gösterecek şekilde bir mısra yazar, genellikle bunun önüne koyduğu mısrada mahlasını, söylediği tarihin çeşidini veya sayısını belirtir. Ardından tarihini düşürdüğü olay (doğum, ölüm, tahta çıkış, sünnet, evlenme, mimari yapı, sefer, barış, zafer vb.) ve bu olayla ilgili kişi adları yanında gerekli remiz ve mazmunları anarak şiirini tamamlar. Bütün toplumu ilgilendiren önemli olaylar yanında bazen en önemsiz konularla ilgili örnekler de ortaya konmuştur. 'Kuyruğu dikti dedim târîhin Tarih düşürme sanatı kendi içerisinde de bölümlere ayrılır: Söyleniş Bakımından 1. Lafzan tarih (lafzî/sûrî tarih) Ebced hesabının kullanılmadığı, yılın rakamla değil sözle zikredildiği tarihtir. Buna 'düz tarih' adı da verilir. Yeniçeri Kalemi kâtiplerinden Feyzi Efendi'nin kendi ölümü için söylediği böyle bir tarih daha sonra mezar taşına yazılmıştır: 'Sıhhatimde Feyziyâ lafzan dedim târîhimi / Bin yüz elli sâlde (1737) kıldım âlem-i lâhûtı câ'. Daha çok ilk dönemlerde görülen bu şekil hüner göstermeye pek uygun olmadığından giderek yerini diğer tarihlere bırakmıştır. 2. Mânen tarih (mânevî tarih) Söylenmek istenen yılın ebced hesabına göre harflerin sayı değerlerinden çıkarılan tarihtir ve zor söylenmesine rağmen en sık kullanılan tarih düşürme biçimidir. III. Ahmed'in 1139'da (1726) yaptırdığı köşke düşürülen, 'Duâ edip Nedîmâ söyledi bu mısrâı ol dem/Bu kasr-ı pâk Sultân Ahmed'e yâ Rab saîd olsun' beytindeki tarih gibi. 3. Lafzan ve mânen tarih Söylenmek istenen yılı hem sözle hem de harflerinin sayı değerleriyle ifade eden tarihtir. 1030 (1621) yılında İstanbul Boğazı'nın donmasına düşürülen tarih gibi: 'Lafzan u mânen ona dedi Neşâtî târîh / Be-meded dondu sovukdan bin otuzda deryâ'. Hesaplanması Bakımından 1. Tam tarih (müstevfâ/mutlak tarih) Hesaplandığında söylenmek istenen yılın tam olarak çıktığı tarih olup en güç söylenen ve en makbul sayılan tarih çeşididir: İstanbul'un fethini müjdeleyerek tarihine işaret ettiği kabul gören Kur'an'daki 'beldetün tayyibetün' (857/1453) ibaresi gibi. 2. Ta'miyeli tarih Tarih mısraındaki harflerin sayıca toplamının söylenmek istenen tarihi karşılamadığı durumlarda ekleme veya çıkarma şeklinde bir hesap yapılması gereğinin bir önceki mısrada söylendiği tarihtir. Bu türde bazı kelime oyunlarıyla bir sayı veya bu sayının karşılığı olan bir harf, kelime yahut tamlamanın tarih mısraından çıkarılması ya da eklenmesi suretiyle yılı gösteren sayı tamamlanır. Tarih mısraındaki eksik veya fazla sayı bir muamma, bir bilmece özelliği taşıdığından bu türe 'ta'miyeli tarih' denmiştir. Bu da görünür ta'miye ve gizli ta'miye olmak üzere ikiye ayrılır. İlkinde işaret edilen eksik veya fazla sayı kolayca bulunurken ikinci türün çözümü oldukça zordur. Elbistan müftüsü Seyyid Ahmed Efendi'nin oğlu Hayâtî'nin 1229 (1814) yılında ölümüne şair Şeref tarafından düşürülen tarih ilkine örnektir: 'Tefe''ülümde Şeref, çıktı 'bir' güzel târîh / Hayâtî buldu hayât-ı ebed cinân içre'. Üsküdar'da Şehzâde Seyfeddin Efendi Çeşmesi'nin kitâbesi ikinci türe örnektir: 'Itâş-ı 'nâse' işrâb eyledim târîhin ey Rahmî / Ne a'lâ çeşme âbâd eyledi Şehzâde Seyfeddin'. Birinci mısradaki 'nâse' kelimesi hem 'insanlara, halka' hem de 'nâse' şeklinde 'üç yok' anlamı taşımaktadır. 3. Dütâ (dübâlâ/muzâaf) tarih Mısra harflerinin söylenmek istenen yılın iki katını verdiği tarihtir. Dütâ tarihlerin en çok beğenileni, tarih mısraı iki bölüme ayrıldığında her bölümün ayrı ayrı istenen tarihi gösterdiği şekildir. Bu aynı zamanda en zor söylenen, dolayısıyla en başarılı sayılan tarih çeşididir. Sürûrî'nin, 'Mânend-i seng-i merkad ikidir ana târîh / Allah Ali Ağa'yı rehyâb-ı cennet etsin' tarihi (1198+1198/1784) böyledir. Burada mısraının ilk yarısı 'Allah Ali Ağa'yı' ile ikinci yarısı olan 'rehyâb-ı cennet etsin' sözlerinden her birinin ebced toplamı 1198'dir. Harflerin Kullanılışı Bakımından 1. Mevcut bütün harflerle söylenenler. Bu tür tarihlerde noktalı olup olmadığına bakılmaksızın bütün harfler hesaba katılır. 2. Mu'cem tarih Manzumede yalnız noktalı harflerin hesap edilmesiyle söylenen tarihtir. Buna 'münakkat, menkūt, mücevher, cevher, cevherî, cevherdâr, cevherîn, gevher, güher' adları da verilir. Şairler, düşürdükleri tarihin mu'cem olduğunu genellikle tarih mısraından önce bu kelimelerden birini kullanarak bildirirler. İzzet Molla tarafından 1222'de (1807) şair Pertev'in ölümüne düşürülen tarih böyledir: 'Şuarâ yazdı cevherî târîh / Pertev'i gitti şem'i aklâmın'. Şairler bu tür tarihlerdeki harflerin noktalarını yıldızlara, kıymetli taşlara ve noktayı andıran şeylere benzettiklerinden bunlardan birinin adını (necm, ahter, süreyyâ, pervîn, dür, yakut, zer, jale, eşk, katre, tohum vb.) zikretmek suretiyle tarihin mu'cem olduğunu belirtirler. Mu'cem tarihler levha olarak kullanılacaksa hattatlar mısraın noktalarını farklı renkten mürekkeple ve yıldız biçiminde yazarlar. Mühmel Tarih Yalnız noktasız harflerin hesap edilmesiyle söylenen tarihtir. Bu tür tarihe 'bî-nukat, bî-cevher, sâde tarih' de denilir. Noktasız harflerin ebced sayı değeri çok olmadığından mühmel tarih çok zor söylenir. Sürûrî'nin Tarsuslu Bekir Ağa için yazdığı düğün tarihi böyledir: 'Hurûf-ı sâdelerle eyledim tahrîr târîhin / Bekir Ağa kurup sûr-ı tezevvüç ber-murâd oldu' (1192/1778). Mu'cem ve Mühmel Tarih Tarih mısraı veya beytindeki noktalı ve noktasız harflerin ayrı ayrı sayı değerleri toplamının aynı yılı göstermesi şeklinde düzenlenen tarihtir. Yeniçeri Ocağı'ndan Ömer Ağa'nın 1200 (1786) yılında ölümüne düşürülen tarih gibi: 'Mu'cem ü mühmel iki târîh yazdım fevtine / Nûr ede Serdâr Ağa'ya merkadi hayy-ı kerîm' (Sürûrî). Tarih manzumeleri mecmûa-i eş'âr ve fevâidlerin içinde veya müstakil olarak bir araya getirilmiştir. Bunların en meşhurlarının başında Hüseyin Ayvansârâyi'nin derlediği Mecmûa-i Tevârîh ile Vefeyat-ı Selâtîn ve Meşahir-i Rical gelmektedir. Birincisinde hemen her konuda manzum tarihler ve tarih manzumeleri, ikincisinde I. Abdülhamid'e kadar yirmi yedi Osmanlı padişahı ile İstanbul içinde, civarında ve dışında gömülmüş olan ricâlin mensur vefat tarihleri yer almaktadır. Sürûrî'nin tarihlerini toplayan mecmua da dönemin olayları bakımından önemlidir. İstanbul Belediyesi Atatürk Kitaplığı'nda bulunan mecmua da (Muallim Cevdet, nr. 249) katalogdaki bilgilere göre 1196-1226 (1782-1811) yılları arasındaki olaylarla ilgili manzum tarihleri içermektedir. Ayrıca Cevrî İbrâhim Çelebi'nin Aynü'l-füyûz'u ve Nazm-ı Niyâz'ı gibi adı yazılış tarihini gösteren eserler de vardır. Rivayete göre ilk manzum tarih mısraını Fatih devri ulemasından Hızır Bey söylemiş. (Bilindiği üzere bu Hızır Bey 1 Rebiulevvel 810-863/6 Ağustos 1407-1458, 59 yıllan arasında yaşayan büyük bir Türk alim ve şairidir. Nasreddin Hocanın torunlarındandır. Fetihten sonra İstanbul'un ilk kadısı olur. Tazarruat adlı edebî şaheserin sahibi olan Sinan Paşa'nın babasıdır. Akaide dair Kaside-i Nuniyesi çok meşhurdur, İstanbul'un karşı yakasında geniş bir arazisi vardı ki bugün orası onun adına izafeten Kadıköy diye adlandırılır.) Fatih Sultan Mehmed'in, fetihten önce yaptırmış olduğu bir cami için söylendiği zikredilen o mısra şöyledir: Türk dili ile söylenmiş ilk manzum tarih olarak ise İstanbul'un fetih tarihi için söylenmiş şu mısra gösteriliyor: Vezni: Fâilâtün fâilâtün fâilâtün fâilün Bu tarihlerden âhirûn sözünü bizzat Fatih Sultan Mehmed'in bulup söylediği rivayet ediliyor. Bu hususta bir de beyit vardır: Feth-i İstanbul'a fırsat bulmadılar evvelûn Rivâyete göre; Mevlânâ Celâleddin-i Rûmî'ye yaşını sormuşlar, 'Hüdâ'dan bir küçüğüm, varın siz hesaplayıp bulun!' diye cevap vermiş. Cihândan göçdü bülbül hâce kondu Adn-i âlâya (Adn'i'nin ölüm tarihini düşüren mısra – 1227) Güş iden tarihi menkutum güler ahvâline Kırkları her halde Mevlâ muînî eyleye Gevheri bahri remeldir İzzetâ tarihi tam Gökten Nazire indi sihamı kazasına İstanbul'da bir kabadayının mezar taşından alınan şu tarih de bilmecelidir. Şerhâ çektim, dağ urdum, göz göz ettim sinemi

AKADEMİK

İLAHİYAT

Kur'an

TARİH

EDEBİYAT

SİNEMA

MÜZİK

EĞİTİM

FELSEFE

SOSYOLOJİ

PSİKOLOJİ

GALERİ

LİSTELER

FİKRİYAT TV

ESMA-İ HÜSNA

İSLAM

MÜZİK

FİKRİYAT AKADEMİ

Sayıların harflerle dansı: Tarih düşürme sanatı