Dekolonizasyonun Yol Haritası

Enstitü Sosyal ile NUN Eğitim ve Kültür Vakfı'nın öncülüğünde 11-12 Mayıs tarihleri arasında AKM'de 'Dünya Dekolonizasyon Forumu' gerçekleştirildi. Organizasyona pek çok farklı ülkeden; akademisyen, gazeteci, yazar aktivist katıldı. Forumun teması ismine de yansıdığı gibi 'sömürgecilik' idi. Her türlü sömürüye karşı düzenlenen bu forum dekolonizasyon diğer adı ile sömürgesizleşme kavramı üzerinde duruldu. 'Bilgi Üretimi ve Dolaşımının Sömürgecilikten Arındırılması' teması ile düzenlenen forumda pek çok oturum yer aldı. Fikriyat olarak forumda bulunan isimlerle önemli röportajlar gerçekleştirdik. Bu isimlerden ilki Siyaset Bilimci François Burgat oldu. Konuşmanızda; 'Filistin sömürgeciliği üzerine tarihsel bir analize ihtiyaç yok; yapmanız gereken sadece bugüne bakmak.' ifadesinde bulundunuz fakat bu soykırımı görmezden gelenler var. Onlara buradan ne söylemek istersiniz? François Burgat: Sömürgecilik gözlerimizin önünde duruyor. Biliyorsunuz, bazen bu durumu özetlerken İsrail anlatısının uzun zamandır bir mağduriyet anlatısı olduğunu söylüyorum; ancak Nazi zulmü gördüklerini temel alan bu söylem, artık bir üstünlük (supremasist) anlatısına dönüşmüş durumda. İşte durumu netleştiren temel fark da budur. Bazen insanlar Trump'ın Biden'dan, yeni Netanyahu'nun ise Rabin'den daha iyi olduğunu söylüyorlar çünkü aynı anlatıyı hiçbir ikiyüzlülük yapmadan, yüksek sesle ve açıkça dile getiriyorlar. Karşılarındakilere açıkça 'Sizler karanlığın insanlarısınız, bizler ise aydınlanmanın insanlarıyız' diyorlar. Ancak belirli bir ölçüde, bu açıkça üstünlükçü söylem aslında kendi sonunun geldiğine işaret ediyor. Bu söylem artık işe yaramıyor ve eskiden mağduriyet söyleminin olduğu kadar etkili değil. Dolayısıyla bu durum, bir nebze de olsa iyimser olmak için geçerli bir nedendir. Beyaz üstünlükçülüğünün sonu yakın, ancak bunun ne zaman olacağını veya bu süreci uzatmak için daha ne kadar şiddete başvurulacağını henüz bilmiyoruz. Yine de doğru yönde ilerliyoruz. Bizler için dekolonizasyonun önemi nedir? Prof. Dr. Ayhan Çitil: Kolonileşmenin ve sömürgeleşmenin ne olduğunu biliyoruz. Meşhur bir postkolonyal dönem kavramı var; ülkelerin özgürleştiği, bağımsızlıklarını ilan ettikleri bir süreç. Başlangıçta bu dönemin yeterli olacağı düşünülmüştü ancak bugün anlıyoruz ki durum öyle değil. Ülkeler bağımsızlıklarına kavuşsalar da sömürgeci dönemden kalan tortular silinmiyor. O düşünüş biçimleri her yere sirayet etmiş durumda ve varlıklarını sürdürüyor. Forumda bilgi üretiminin dekolonizasyonu da konuşuluyor. Bilgi dediğimizde salt bir malumatı kastetmiyoruz; hakikate sadık bir kavramdan bahsediyoruz. Elbette herkes farklı kültürlerden gelip, kendisi kalarak hakikate yönelebilir, araştırmalar yapıp yeni fikirler ortaya koyarak bunları paylaşabilir. Bunun başımızın üstünde yeri var. Ancak göreceliğe kapı açan bir çoğulculuk o kadar da makbul değildir. Kuşkusuz herkes birbirinin kültürüne ve kimliğine saygı göstermelidir; fakat iş bilgi üretmeye geldiğinde, hakikati aramak her şeyin önünde gelmelidir. Günümüzde sömürgecilik bitmiş gibi gözüküyor, bunu nasıl değerlendirirsiniz? Birol Biçer: Klasik sömürgeciliğin belki sona ermiş olduğunu ama sömürgeciliğin farklı şekillerde etkisini sürdürmeye devam ettiğini görüyoruz. Özellikle sömürgecilik, klasik sömürgeciliğin geri kalmış ülkelerin ya da tırnak içinde 'ilkel ülkeleri' ya da batıya göre medeni kabul edilmeyen toplulukların kaynaklarını, imkanlarını, servetlerini alıp taşıyarak onları tamamen sömürmek ve onları alt bir sınıf olarak konumlandırmak üzere uygulanan bir klasik sömürgecilik vardı. Bu belki şeklen bitmiş olabilir ama bunun bir mirası var ve bu mirasın etkileri hala dünyanın büyük bir kesiminde etkisini göstermeye devam ediyor. Öncelikle kültürel alanda sömürgecilik bitmiş değil, akademik alanda bitmiş değil, entelektüel alanda bitmiş değil. Hatta bilimsel alanda dahi bu yeni sömürgecilik diyebileceğimiz bir şey devam ediyor. Dil üzerine nasıl bir dekolanizasyon gerçekleştirebiliriz? Afua Hirsch: Dilin çok önemli olduğunu düşünüyorum. Bu alanda akademisyen olmamın nedenlerinden biri, kendim hakkında kullandığım dilin çok sorunlu bir tarih tarafından şekillendirildiğini fark etmemdi. Ayrıca olaylara/nesnelere verdiğiniz isimlerin, kendinizi ve mirasınızı tanımlama biçiminizin, dünyada kendinizi nasıl gördüğünüz üzerinde çok derin bir psikolojik etkisi vardır. Bu nedenle, her şeyi doğru bir şekilde isimlendirmek ve sizi sömürgeleştiren veya kültürünüze dışarıdan belirli bir ön yargıyla bakan kişiler tarafından belirlenmeyen, bizzat sizin için anlam ifade eden bir dili geri kazanmak çok önemlidir. Bu yüzden, Afrika kökenli siyahi bir kadın olarak kendi bağlamımda yaptığım çalışmaların çoğu bu konu etrafında şekillendi. Üzerinde çokça düşündüğüm kelime ve dil aslında 'Batı' mefhumuyla ilgili, çünkü bir sonraki kitabımın konusu da tam olarak bu. Batı fikrini gerçekten en ince ayrıntısına kadar inceliyorum. Batı medeniyeti, Batı ülkeleri ve Batı kültürü fikirlerini kullanma şeklimizi çok dikkatli bir şekilde sorgulamamız gerektiğini düşünüyorum. Esasen, Batı'nın var olduğuna inanmıyorum; orası aslında gerçek bir yer değil. Avrupa ve Amerika hakkında konuşabileceğiniz ölçüde, tarih ve kültür hakkındaki bu fikirlerin birçoğu aslında Arap ve Afrika ülkelerinden ve Asya'dan gelmiştir. Bence günümüzde Batı fikri esas olarak, Batı muhayyilesinin çoğunda şu sıralar Müslüman dünyası olan Doğu'da 'tehditkar bir öteki' hissi oluşturmak için kullanılıyor. Yani bu kavram artık, diğer kültürlere ve ülkelere karşı ayrıştırıcı bir nefret ve kaygı hissetmemizi isteyen bu popülist liderler kuşağıyla birlikte kültürümüze geri döndüğünü düşündüğüm bir tür medeniyetler çatışması şeklinde, tehdit olarak algılanan 'ötekilere' karşı silah haline getirilmiş bir biçimde kullanılıyor. Bunun dille başladığını düşünüyorum; buna gerçekten karşı durmalıyız çünkü eleştirmek gerçek anlamda bir çözüm değil. Bizim için daha anlamlı ve en önemlisi nesnel olarak daha dürüst olan yeni bir dil oluşturmalıyız. Sinemada nasıl bir dekolanizasyon gerçekleştirebiliriz? Açıkçası dekolonizasyonu (sömürgesizleştirmeyi) sinemadan çıkarabileceğinizi düşünmüyorum. Yapmanız gereken şey, filmleri kendi merceğinizden çekmektir. Biliyorsunuz ki, sorunlardan biri, küresel olarak en çok izleyiciye ulaşan filmlerin Hollywood tarafından yapılmış olmasıdır ki bu bana göre Batı kültürünü bile tanıtmıyor, Amerikan dünya görüşlerinin ve değerlerinin çok spesifik bir versiyonunu teşvik ediyor. Üstelik, Amerika içindeki Afrikalı-Amerikalılar veya yerli Amerikalılar gibi azınlıklaştırılmış grupların bile hakkını teslim etmiş değil. Bu yüzden kendi platformlarımızı oluşturmalıyız. Kendi hikayelerimizi anlatmalıyız. Kendi filmlerimiz üzerinde söz sahibi olmalı ve kendi filmlerimizi biz üretmeliyiz. Dürüst olmak gerekirse, bir yazar olmanın yanı sıra sinemacılığa geçmemin nedenlerinden biri de budur; çünkü sinemanın, hala sömürgeci bir zihniyete sahip insanlara bırakılamayacak kadar önemli olduğunu düşünüyorum. Terapinin de dekolonize edilmesi gerektiğini konuşmanızda ifade ettiniz. Bu konuyu biraz açabilir misiniz? Prof. Dr. Kemal Sayar: Her danışan bir defa kendi kültürel arka planını gözeten bir terapi ihtiyacı içindedir. Her danışan kendisiyle aynı anlam dairesinde buluşabilecek bir terapist ihtiyacı içindedir. Sizin anlattığınız hikayeyi anlayamayacak bir insan size yardımcı olamaz. Yani siz derin bir kültürün, maneviyatın içinden konuşurken eğer bir başkası buna gözünü, kulağını kapatıyorsa aynı ortak anlam dairesinde buluşmanız zordur. Dolayısıyla batılı psikoterapi kuramları çok fazla bireyci bir etosa yaslandığı için daha doğu toplumlarının toplulukçu vasıflarını, maneviyata dönük vasıflarını efendim fedakarlıkla ilgili mesela hislerini kapsamakta zorlanabiliyor. Biz, rasyonel, otonom bir benlik fikrini alıyoruz batıdan. Oysa doğuda benlik daha geçirgen ve bazen de rasyonellik dışında hareket edebiliyor. Yani hiç fedakarlık yapmaması gerektiğini düşündüğünüz bir yerde bir batılı kontekste fedakarlıkta bulunabiliyor. Dolayısıyla her danışanın kültürel arka planını gözeten bir terapi doğru bir terapidir. Bu kültürel açıdan duyarlı bir terapidir ve her danışan da bunu talep etmelidir. Filistinli meslektaşlarınız, Filistin davasına nasıl bir miras bıraktı? Aktivist Jeremy Scahill: İnsanlık tarihinde gazetecileri öldürmeyi hedefleyen daha yoğun bir seri katil kampanyası hiç görmedik. Tırnak içindeki savaş gazetecilerinin çoğu, bir yere gidip yabancı savaşlar hakkında haber yapan yabancılardır. Bazıları yol kenarına yerleştirilen bombalarla veya ikincil hasar sonucu hayatını kaybeder. Ancak Filistinliler, aile üyeleri öldürülürken ve eş zamanlı olarak bir soykırımdan sağ çıkmaya çalışırken gazetecilik yapmak zorunda kaldılar. Biliyorsunuz, Anas al-Sharif ve Hossam Shabat ve diğerleri gibi gazeteciler zamanımızın en büyük gazetecilik kahramanlarıdır. Onların videolarını her izlediğimizde, onların da açlık çektiğini, onların da yerlerinden edildiğini ve onların da aile üyelerinin katledildiğini hatırlamalıyız. Bence, Filistinli meslektaşlarımızla dayanışma içinde olmayı reddeden dünyadaki tüm gazeteciler için bu büyük bir utançtır. Onlar, mesleğimizde daha önce hiç var olmayan bir dürüstlük ve cesaret örneği sergilediler. 'Filistin Meselesi'nin Sürekliliği' isimli eseriniz bizlere ne anlatıyor? Akademisyen Joseph A. Massad: Kitabın adı 'Filistin Meselesi'nin Sürekliliği - Siyonizm ve Filistinliler Üzerine Yazılar' ve Türkçe çevirisini görmekten büyük mutluluk duyuyorum. Kitap, Filistinlilerin nasıl bir 'sorun' haline geldiğini anlatmaktadır. Bu durum elbette, 18. yüzyılın ortalarında özellikle Almanya'dan İngiltere'ye göç eden Yahudilerle ilgili İngiliz endişesinin bir parçası olarak ortaya çıkan, İngiliz ve Avrupa menşeli uydurma bir kavram olan 'Yahudi sorunu'nun izlerini taşımaktadır. Yani temel olarak İngilizler 'Yahudi sorunu' denen şeyi icat etmişlerdir. Bundan kısa bir süre sonra ise, Osmanlı İmparatorluğu ve onun Avrupa için oluşturduğunu düşündükleri tehlikeyle ilgili olan 'Doğu sorunu' adı verilen kavramı icat ettiler. 19. yüzyıl boyunca gördüğümüz şey, Avrupalı Hıristiyan üstünlüğü anlayışının, Hıristiyanlık alemi için hem Konstantinopolis'i (İstanbul) hem de Kudüs'ü geri almak olarak adlandırdıkları şeyle yakından ilgilenmiş olmasıdır ve bu durum tüm 19. yüzyıl boyunca devam etmiştir. 1916 yılında İngilizler, Fransızlar ve Ruslar tarafından imzalanan Sykes-Picot adında meşhur veya kötü şöhretli gizli bir anlaşma yapılmıştır. Buradaki fikir şuydu: İngilizler ve Fransızlar, Kudüs de dâhil olmak üzere Orta Doğu'yu alacaklardı. Ardından İngilizler burayı kendilerinin, Rusların ise Konstantinopolis'i yani İstanbul'u alması gerektiği konusunda ısrar ettiler. Elbette Rus Devrimi tüm bunları değiştirdi ve Lenin, Sovyetlerin Müslüman veya Osmanlı şehri olarak kalacak olan İstanbul'la hiçbir ilgisi olmadığı konusunda ısrar etti. Ancak Kudüs, 1917'nin sonunda İngilizlerin eline düştü; her ne kadar sonrasında Avrupa adına Yahudi üstünlükçü İsrail yerleşimci sömürgesi tarafından devralınacak olsa da, o dönemde bir nevi Hıristiyanlık alemi için kazanılmış oldu. Sonuç olarak bu kitap; Filistinlilerin veya Filistin sorununun Yahudi sorunuyla nasıl bağlantılı olduğunu, yerleşimci sömürgeciliğin nasıl ilerlediğini, Avrupa antisemitizminin ve İslamofobisinnin önemini ve tüm bunların bir araya gelerek 'Filistin sorunu' haline gelen şeyi nasıl şekillendirdiğini ele almaktadır. Gerçekleşen forum pek çok açıdan oldukça önemli. Sömürgeciliğin sadece geçmişte yaşanmadığını günümüzde de gözlerimizin önünde yaşandığını katılımcılar, araştırmacılar, uzmanlar vasıtasıyla aktarıldı. Bilhassa Gazze'deki insani krizden küresel ekonomik eşitsizliklere kadar pek çok mesele dekolonizasyon merceğinden değerlendirildi.

AKADEMİK

İLAHİYAT

Kur'an

TARİH

EDEBİYAT

SİNEMA

MÜZİK

EĞİTİM

FELSEFE

SOSYOLOJİ

PSİKOLOJİ

GALERİ

LİSTELER

FİKRİYAT TV

ESMA-İ HÜSNA

İSLAM

MÜZİK

FİKRİYAT AKADEMİ

Dekolonizasyonun Yol Haritası