Şeyh Gâlib’de Aşkın ve Sadakatin İfadesi

'Bana yüz bin türlü eziyet etsen de senden vazgeçmem; seni sevdim. Kader kalemi alnıma böyle yazmış: Seni sevdim. Dokuz gök dönüp durdukça bu sözümden dönmeyeceğim. Yer ve gök aşkıma şahit olsunlar: Seni sevdim.' DİVAN EDEBİYATININ SON BÜYÜK ŞAİRİ ŞEYH GALİB KİMDİR? ŞEYH GALİB'İN ŞİİRLERİ VE ESERLERİ... İlk mısra: Cefaya rağmen vazgeçmemek 'Fâriğ olmam eylesen yüz bin cefâ sevdim seni' Fâriğ olmak: Vazgeçmek, el çekmek, bir şeyle ilgisini kesmek. Cefâ: Eziyet, sıkıntı, sevgilinin âşığa karşı ilgisizliği veya acımasız davranışı. Âşık, sevgilinin kendisine yüz bin cefâ etmesini bile aşkından vazgeçmek için bir sebep saymaz. Burada önemli olan, acının miktarı değil, aşkın kararlılığıdır. Klasik şiirde sevgilinin cefası çoğu zaman âşığın aşkını sınayan bir unsurdur. Sevgili ne kadar ulaşılmaz ve acımasızsa âşık da o kadar sadakatini ortaya koyar. Bu mısrada âşık, sevgiliden merhamet istemez. Onun davranışlarını değiştirmeye çalışmak yerine kendi bağlılığının değişmeyeceğini bildirir. İkinci mısra: Kaderin yazdığı aşk 'Böyle yazmış alnıma kilk-i kazâ sevdim seni' Kilk: Kalem. Kazâ: Burada kader, takdir ve hüküm anlamında kullanılır. Alnına yazılmak: Kişinin kaderinde önceden belirlenmiş olmak. Şair, aşkı kendi iradesiyle başlatıp bitirebileceği sıradan bir duygu olarak görmez. Aşk, daha kendisi farkına varmadan kaderine yazılmıştır. 'Kilk-i kazâ' yani kader kalemi, insanın hayatını yazan ilahî takdiri çağrıştırır. Âşık, sevgiliye bağlanışını kendi seçiminin ötesinde, varlığının başlangıcına kadar uzanan bir yazgı gibi sunar. Burada ince bir anlam daha vardır: Âşık, aşkının sorumluluğunu sevgiliye yüklemez; onun yerine aşkı, varoluşunun değişmez bir hükmü olarak kabul eder. Üçüncü ve dördüncü mısralar: Kozmik bir yemin 'Ben bu sözden dönmezem devr eyledikçe nüh felek / Şâhid olsun aşkıma arz u semâ sevdim seni' Nüh felek: Dokuz gök. Klasik kozmolojide gök katmanlarını ifade eden geleneksel tasavvur. Arz u semâ: Yer ve gök. Âşık, sözünden dönmeyeceğini dokuz göğün dönüşüne bağlar. Yani gökler dönmeye devam ettikçe, onun aşkı da değişmeyecektir. Ardından yeri ve göğü aşkına şahit tutar. Böylece kişisel bir duygu, evrensel bir iddiaya dönüşür. İlk bentte üç önemli kavram bir araya gelir: Kader: Aşkın başlangıcı. Sadakat: Aşkın devamlılığı. Yer ve gök: Aşkın şahitleri. Bendin temel düşüncesi: Ben seni geçici bir hevesle sevmedim. Bu aşk kaderimde yazılıdır ve bütün kâinat değişse bile ben bu sözümden dönmeyeceğim 'Gönlümü bağlayan bağ, zalim sevgilinin kaşındadır. Bütünlüğümü bir arada tutan iplik, onun kara ve gönül alan saçındadır. Hastayım; iyileşme umudum, hasta edalı gözündedir. Şifa bulamayacağım bir derde tutuldum: Seni sevdim.' ŞEYH GALİP KİMDİR? HAYATI VE ESERLERİ NELERDİR? İlk mısra: Kaşta düğümlenen gönül 'Bend-i peyvend-i dilim ebrû-yı gaddârındadır' Bend: Bağ, düğüm, bağlayan unsur. Peyvend: Bağlantı, birleşme. Dil: Gönül. Ebrû: Kaş. Gaddâr: Acımasız, zalim. Âşık, gönlünün bağını sevgilinin kaşına bağlamıştır. Buradaki kaş, yalnızca fiziksel güzelliğin bir unsuru değildir; sevgilinin âşık üzerindeki hâkimiyetini temsil eder. Klasik şiirde sevgilinin kaşı çoğunlukla yay biçimindedir. Bakışları ok, kirpikleri ise ok veya hançer gibi tasavvur edilir. Böylece sevgilinin güzelliği aynı zamanda âşığı yaralayan bir kuvvete dönüşür. 'Gaddâr' kelimesi de bu çağrışımı güçlendirir. Âşık, kendisini yaralayan güzelliğe gönüllü olarak bağlanmıştır. İkinci mısra: Saçın esareti 'Rişte-i cem'iyyetim zülf-i siyeh-kârındadır' Rişte: İplik, bağ. Cem'iyyet: Bir arada bulunma, bütünlük, toparlanmışlık. Zülf: Saç, özellikle sevgilinin uzun ve kıvrımlı saçı. Siyeh-kâr: Kelime olarak kara renkli ve çağrışım itibarıyla kötülük eden, suç işleyen. Âşık, kendisini bir arada tutan ipliğin sevgilinin saçında olduğunu söyler. Burada son derece önemli bir paradoks vardır: Normalde insanı bir arada tutan şeyin kendi iradesi olması beklenir. Oysa âşığın bütünlüğünü sağlayan, sevgilinin saçıdır. Saçın klasik şiirde düğüm, karanlık, dolaşıklık ve esaret çağrışımları vardır. Âşık sevgilinin saçına bağlandıkça özgürlüğünü kaybeder; fakat aynı bağ, onun varlığını da ayakta tutar. Dolayısıyla sevgilinin saçındaki esaret hem bir tutsaklık hem de bir varoluş bağıdır. Üçüncü mısra: Şifa umudunun hastalığın kaynağında bulunması 'Hastayım ümmîd-i sıhhat çeşm-i bîmârındadır' Sıhhat: Sağlık, iyilik hâli. Çeşm: Göz. Bîmâr: Hasta; şiirde ayrıca hasta edalı, mahmur bakışlı anlamlarını çağrıştırır. Âşık hastadır ve iyileşme umudunu sevgilinin hasta edalı gözünde arar. Bu, klasik aşk şiirinin temel çelişkilerinden biridir: Âşığın yarasını açan da sevgilidir, onu iyileştirebilecek olan da. Sevgilinin bakışı âşığı hasta eder; fakat âşık yine o bakıştan şifa bekler. Başka bir ifadeyle âşık, derdinin kaynağından uzaklaşmak istemez; onunla daha fazla yakınlık kurmayı umar. Bu düşünceyi şöyle özetleyebiliriz: Âşık, sevgiliden kurtulmayı değil, sevgili aracılığıyla iyileşmeyi ister. Dördüncü mısra: Aşkın tedavisiz hastalık oluşu 'Bir devâsız derde oldum mübtelâ sevdim seni' Devâsız: İlacı olmayan. Mübtelâ olmak: Bir derde tutulmak, bir şeye yakalanmak. Âşık artık aşkını geçici bir hastalık olarak görmez. Bu hastalığın ilacı yoktur. Fakat mısranın sonunda gelen 'sevdim seni' sözü, bir yakınma gibi görünse de gerçekte bir kabulleniştir. Âşık, aşkının tedavisiz olduğunu bilmektedir; yine de bu hastalığı terk etmeye niyetli değildir. İlk bentte aşk kader olarak sunulmuştu. İkinci bentte ise bu kader, âşığın bütün benliğini ele geçiren bir esarete dönüşür. Bendin temel düşüncesi: Senin güzelliğin beni hem yaralıyor hem de ayakta tutuyor. Bütünlüğüm sende, hastalığım sende, şifamın ümidi de sende. 'Ey hilal kaşlı sevgili, gönlümün yönelişi sanadır; doğrusu budur. Mihraba bakışımın yönü şaşmıştır; doğrusu budur. Senin râ harfine benzeyen kaşından yüz çevirsem bu ikiyüzlülük olur. Bunun doğru mu yanlış mı olduğu bir yana, seni sevdim.' MANA USTASI ŞEYH GALİB'TEN İNCİ DEĞERİNDE BEYİTLER İlk mısra: Gönlün yönelişi 'Ey hilâl-ebrû dilin meyli sanadır doğrusu' Hilâl-ebrû: Hilal biçiminde kaşları olan. Meyil: Yönelme, eğilim, arzu. Sevgilinin kaşları hilale benzetilir. Bu, klasik şiirin en yaygın güzellik mazmunlarından biridir. Âşık, gönlünün sevgiliye yöneldiğini açıkça söyler. 'Doğrusu' kelimesi, sanki bir itirafın ardından gerçeği kabul etme anlamı taşır. Bu mısrada henüz yalnızca bir aşk itirafı vardır. Ancak devamında bu yönelişin dinî ve ahlaki çağrışımlarla örülü bir gerilime dönüştüğünü görürüz. İkinci mısra: Mihrabın yönü ve gönlün yönü 'Sûy-i mihrâba nigâhım kec-edâdır doğrusu' Sûy: Taraf, yön. Mihrab: Camilerde kıble yönünü gösteren niş. Nigâh: Bakış. Kec-edâ: Eğri, doğru yoldan sapmış biçimde davranan veya yönelen. Mihrabın kıbleyi gösteren yönü, ibadet ve doğru istikamet fikrini çağrıştırır. Âşık ise bakışının bu yönde eğri olduğunu söyler. Beyitte sevgiliye yönelen gönül ile mihraba yönelen bakış arasında bir gerilim kurulur. Şairin kullandığı dil, aşkın alışılmış dinî ve ahlaki yönelişlerle nasıl çatışabildiğini düşündürür. Ancak buradan doğrudan doğruya şairin ibadeti reddettiği veya sevgiliyi dinî anlamda mihrabın yerine koyduğu sonucunu çıkarmak gerekmez. Şiir, aşkın kuvvetini anlatmak için dinî sembollerden yararlanır. Tasavvufi bir okumada ise bu mısra, insanın dışarıdaki yönelişleri ile iç dünyasındaki gerçek yöneliş arasındaki gerilimi düşündürebilir. Bu, şiirin mümkün yorumlarından biridir; kesin bir anlam olarak görülmemelidir. Üçüncü mısra: Râ harfi ve sevgilinin kaşı 'Râ kaşından inhirâf etsem riyâdır doğrusu' Râ: Arap alfabesindeki ر harfi. İnhirâf: Yön değiştirme, sapma. Riyâ: İkiyüzlülük, gerçekte inanmadığı veya hissetmediği bir şeyi başkalarına öyleymiş gibi gösterme. Sevgilinin kaşı, biçimi itibarıyla râ harfine benzetilir. Âşık, bu kaştan yüz çevirmesinin riyâ olacağını söyler.Burada şiirin kelime oyunları önemlidir: Bir harfin biçimi, sevgilinin fiziksel güzelliğine dönüşür; o güzellik de âşığın ahlaki tutumunu belirleyen bir ölçü hâline gelir. Âşık için sevgiliden yüz çevirmek yalnızca aşkından vazgeçmek değildir. Kendi gerçek duygusuna aykırı davranmak, yani samimiyetsizlik etmek anlamına gelir. Böylece şiirde alışılmış ahlak dili tersine çevrilir: Âşık açısından asıl yanlışlık, sevdiğini inkâr etmektir. Dördüncü mısra: Doğru mu, yanlış mı? 'Yâ savâb olmuş veya olmuş hatâ sevdim seni' Savâb: Doğru, isabetli, yerinde. Hatâ: Yanlış, kusur. Âşık, aşkının doğru veya yanlış sayılmasını artık temel mesele olarak görmez. Önemli olan, sevmiş olmasıdır. Bu ifade, önceki mısralarda kurulan gerilimi sonuçlandırır. Mihrabın yönü, doğru ve eğri davranış, samimiyet ve ikiyüzlülük gibi kavramlar bir araya getirilmiştir. Sonunda âşık, bütün bu tartışmaların ötesinde aşkını ilan eder. Burada iki düzeyi ayırmak gerekir: Şiirin düzeyinde: Âşık, aşkının doğruluğunu savunmak yerine onu inkâr etmeyeceğini söyler. Tasavvufi yorum düzeyinde: Aşk, biçimsel doğruluk tartışmalarının ötesinde bir içtenlik ve bağlılık sınavı olarak okunabilir. Bendin temel düşüncesi: Aşkımın dışarıdan doğru veya yanlış değerlendirilmesi bir yana; benim için asıl samimiyet, sevdiğimi inkâr etmemektir. 'Senin yüzündeki ince tüyleri özleyerek toprak olup gitsem bile tertemizim. Ölüp helak olsam bile sağlığım senin dudağının ruh veren etkisindedir. Bakışının kılıcından vazgeçmem; paramparça olsam bile. Kısacası, bana boş yere eziyet etme: Seni sevdim.' İlk mısra: Hasret ve toprak oluş 'Bî-gubârım hasret-i hattınla hâk olsam yine' Bî-gubâr: Tozsuz, topraksız; bağlama göre arınmış veya lekesiz olma çağrışımı taşır. Hat: Sevgilinin dudağı çevresinde beliren ince tüyler. Hasret: Özlem. Hâk olmak: Toprak olmak, ölmek. Klasik şiirde 'hat', sevgilinin yüzünde beliren ince tüyleri anlatır. Bu, sevgilinin güzelliğinin ve gençliğinin bir işareti olarak kullanılabilir. Âşık, bu güzelliğin özlemiyle toprağa dönüşse bile kendisini lekesiz ve arınmış görür. Burada ölüm, aşkın sona ermesi anlamına gelmez. Aksine, âşık aşk uğruna yok olsa bile bu bağlılığın kendisini kirletmediğini, onun için bir arınma anlamı taşıdığını düşündürür. İkinci mısra: Ölümün içinde hayat 'Sıhhatim rûh-i lebindendir helâk olsam yine' Rûh-i leb: Dudağın ruhu; dudağa hayat veren, canlandırıcı öz. Helâk olmak: Yok olmak, ölmek. Sevgilinin dudağı, klasik şiirde hayat veren suyu, canı veya diriltici nefesi çağrıştırabilir. Âşık, helak olsa bile sağlığını sevgilinin dudağına bağlar. Bu, şiirin belirgin paradokslarından biridir: Âşık ölüme yaklaşırken bile hayat kaynağını sevgilide bulur. Sevgili, bir yandan âşığın ölümüne sebep olan güçtür; öte yandan onu hayata bağlayan tek kaynaktır. Tasavvufi açıdan okunduğunda dudak, ilahî kelâmın, canlandırıcı nefesin veya manevi hayatın sembolü olarak yorumlanabilir. Bununla birlikte beyit, geleneksel beşerî aşk mazmunlarıyla da bütünüyle anlaşılabilir. Üçüncü mısra: Bakışın kılıcı 'Tîğ-i gamzenden kesilmem çâk çâk olsam yine' Tîğ: Kılıç. Gamze: Yan bakış, süzgün ve etkileyici bakış. Çâk çâk: Parça parça, yırtılmış veya paramparça. Sevgilinin bakışı kılıca benzetilir. Âşık bu bakışla yaralansa, parçalansa bile ondan vazgeçmeyecektir. Klasik şiirde sevgilinin bakışının ok, kılıç veya hançer gibi tasvir edilmesi, güzelliğin aynı zamanda öldürücü bir kuvvet olarak algılanmasıyla ilgilidir. Ancak burada âşık yalnızca yaralanan bir kurban değildir. O, yaralanacağını bilmesine rağmen sevgilinin bakışından vazgeçmeyen bir irade sahibidir. Dördüncü mısra: Aşkın son sözü 'Hâsılı beyhûde cevr etme bana sevdim seni' Hâsılı: Kısacası, sonuç olarak. Beyhûde: Boşuna, sonuçsuz yere. Cevr: Eziyet, haksızlık, acı çektirme. Bu mısra, önceki üç mısradaki ölüm, hastalık ve yaralanma imgelerini bir araya getirir. Âşık artık sevgiliye şunu söylemektedir: Bana eziyet ederek aşkımı sona erdiremezsin; çünkü ben bu aşkı zaten kabul ettim. İlk bakışta 'cevr etme' ifadesi bir ricaya benzer. Fakat bu rica, sevgiliden merhamet dilenen bir zayıflık değildir. Âşık, sevgilinin eziyetinin aşkını değiştiremeyeceğini bildiği için konuşur. Bendin temel düşüncesi: Beni yok edebilirsin ama aşkımı benden alamazsın. Çünkü senin acın da, şifan da benim için aynı aşkın parçalarıdır. 'Ben deli Gâlib'im; Ferhat ve Mecnun'a meydan okuyorum. Dünya bir yana, ben bir yana kalsam da senden yüz çevirmem. Senin mumunun etrafında dönen bir pervaneyim; benim için artık korkunun ne gereği var? Yabancı olan da anlasın, tanıdık olan da bilsin: Seni sevdim.' İlk mısra: Ferhat ve Mecnun'a meydan okumak 'Gâlib-i dîvâneyim Ferhâd u Mecnûn'a salâ' Gâlib: Şairin mahlasıdır; aynı zamanda sözlük anlamıyla galip, üstün gelen demektir. Dîvâne: Deli, aklını aşk uğruna yitirmiş kişi. Ferhat ve Mecnun: Klasik aşk edebiyatının en meşhur âşık tipleri. Salâ: Çağrı, davet; burada meydan okuma ve ortaya çıkma çağrışımı taşır. Şeyh Gâlib, kendisini Ferhat ve Mecnun gibi büyük âşıklarla aynı sahaya çıkarır. Onların aşk uğruna gösterdiği fedakârlığı hatırlatırken kendi aşkının da aynı derecede güçlü olduğunu ilan eder. Bu mısrada şairin mahlasını kullanması ayrıca önemlidir. 'Gâlib' hem şairin adı hem de 'galip gelen' anlamıyla bir kelime oyununa imkân verir. Şair, aşk meydanında yalnızca bir âşık değildir; kendi aşkının gücünü ilan eden bir sestir. İkinci mısra: Dünya ile aşk arasında seçim 'Yüz çevirmem olsa dünya bir yana ben bir yana' Âşık ile dünya karşı karşıya gelse bile âşık sevgiliden yüz çevirmeyecektir. Dünya burada yalnızca fiziksel evreni değil; toplumsal beklentileri, çıkarları, rahatlığı ve herkesin önem verdiği değerleri de temsil edebilir. Âşık, bütün bunları sevgiliye bağlılığının karşısına koyar ve seçimini açıkça bildirir. Bu, ilk bentteki kararlılığın son bentte daha güçlü bir biçimde tekrarlanmasıdır. Başlangıçta âşık kaderine yazılan aşkından vazgeçmiyordu; burada ise bütün dünya karşısında bile aynı kararı koruyor. Üçüncü mısra: Mum ve pervane 'Şem'ine pervâneyim pervâ ne lâzımdır bana' Şem': Mum. Pervane: Mumun ışığı çevresinde dönüp sonunda alevine yaklaşan kelebek. Pervâ: Çekinme, korku, endişe. Klasik şiirde pervane, mumun ışığına kendisini kaptıran ve sonunda o ışıkta yanabilen âşığın sembolüdür. Mum ise sevgilinin güzelliğini, ışığını veya çekim gücünü temsil eder. Bu beyitte özellikle 'pervâ' kelimesiyle yapılan ses ve anlam oyunu dikkat çekicidir: Pervane olmak: Sevgilinin ışığı çevresinde dönmek, ona bağlanmak. Pervâ duymak: Korkmak, çekinmek, endişe etmek. Âşık, sevgilinin mumuna pervane olduğunu söyledikten sonra 'pervâ ne lâzımdır bana?' diye sorar. Yani ben zaten aşk uğruna yanmayı göze almışım; neden korkayım? Bu mısrada, Ferhat ve Mecnun'un hikâyelerine yapılan telmihte olduğu gibi, Şem' ü Pervane hikâyesine de telmih sanatı vardır. Şair, mumun çevresinde dönerek onun ateşinde yanmayı göze alan pervaneyi örnek gösterir. Böylece aşk uğruna kendini feda etme düşüncesini vurgular. Dördüncü mısra: Aşkın herkese ilan edilmesi 'Anlasın bîgâne bilsin âşinâ sevdim seni' Bîgâne: Yabancı, ilgisiz, tanımayan kimse. Âşinâ: Tanıdık, yakın, bilen veya aşina olan kimse. Şiirin son mısrasında âşık, aşkını gizlemekten tamamen vazgeçer. Yabancı da tanıdık da onun sevgisini bilsin ister. Bu, şiirin bütününde önemli bir dönüşümdür. Başlangıçta âşık aşkının kaderinde yazılı olduğunu söylüyordu. Şimdi ise bu kaderi bütün dünyaya duyuruyor. Aşk artık yalnızca âşığın iç dünyasında yaşanan bir sır değildir. Âşığın kimliğini belirleyen, başkalarının da bilmesini istediği bir hakikattir. Bendin temel düşüncesi: Ben aşkımı ne dünyaya ne korkuya ne de başkalarının yargısına feda ederim. Seni sevdim ve bunu herkes bilsin.

AKADEMİK

İLAHİYAT

Kur'an

TARİH

EDEBİYAT

SİNEMA

MÜZİK

EĞİTİM

FELSEFE

SOSYOLOJİ

PSİKOLOJİ

GALERİ

LİSTELER

FİKRİYAT TV

ESMA-İ HÜSNA

İSLAM

MÜZİK

FİKRİYAT AKADEMİ

Şeyh Gâlib’de Aşkın ve Sadakatin İfadesi

1. Bent: Aşkın kaderde yazılı olması