Arama

Adası’ndaki Uranienburg si

Hven Adası’ndaki Uranienburg Rasathanesi

Kralı II. Friedrich'in himayesinde (1546-1602), (bugün 'te bulunan Ven) adasında, Orta 'nın ilk sini 'da kurdurmuş olan Hessen Kontu'nun tavsiyesiyle, rasathane kurma işine başlamıştı. Tycho Brahe, daha Avrupa'nın değişik kentlerindeki öğrenimi sırasında, k araçlar yapımındaki olağanüstü yeteneğiyle ünlenmişti. Rasathanenin ilk temel taşı 1576 yılının Ağustos ayında konulmuştur. Tycho Brahe tarafından 1577-1587 yılları arasında imal edilen aletlerin sayısı 18 civarındadır. Gerçi bu aletlerin çoğu, mevcut aletlerin çok da önemli değişiklikler taşımayan ya da küçük iyileştirmeler içeren reprodüksiyonlarıydı. Bu nedenle sayıları dokuza ya da ona indirgenebilir. Bu bağlamda Johann Repsold'un¹ ifadesiyle: «Aletlerin yalnızca bir iş imkânı yaratmak için yapıldıkları izlenimi edinilmektedir, tıpkı Weistritz'e göre, Tycho'nun yakın dostlarına ithaf ettiği şiirleri, kağıthaneye iş imkânı sağlamak için bastırdığı gibi. Çok da ekonomik olmayan bu çalışma tarzı, Tycho'nun kralın öfkesine uğramasına neden olmuş, birkaç on yıl sonra Hven'in bütün ihtişamı sona ermiştir».

Tycho Brahe'nin faaliyetlerini değerlendirirken onun özellikle dört aleti üzerinde durulur: Her iki yöne döndürülebilir , duvar kadranı, yıldızların aralarındaki mesafeleri ölçmek için astronomik ve ekvatoral-halkalı küre. Bu aletlerin değerlendirilmesinde, Yunan astronomisinde ne derece bilindiklerinden hareket edilmekte ve bu esnada da kültür çevresindeki muhtemel öncüler göz önünde bulundurulmamaktadır.

Bu yönde şunlar söylenebilir: Her iki yöne döndürülebilir Azimut Kadranı'nın öncüleri ve lerindeki aletler arasında mevcuttu. Duvar Kadranı ise, el-Battânî'den öğrendiğimize göre, daha 4./10. Yüzyılda Arap-İslam kültür çevresinde bilinmekteydi. Ayrıca, söz konusu kadran Merâga ve İstanbul rasathanelerinin büyük boyutlu aletleri arasında da yer almıştır. Yıldızların aralarındaki mesafeleri ölçmek için kullanılan astronomik sekstant ise İstanbul Rasathanesi'nin Âle Müşebbehe bi-l Manâtik adlı aletiyle büyük bir benzerlik göstermektedir. Yapımındaki ve işlevindeki benzerlik bir yana, döndürülebilir sekstantın, ölçüm sonucunun gerekli bir zaman bozulmadan kalabilmesini sağlamak için destek görevi gören iki ağaç sopanın kullanımındaki benzer özellikler dikkat çekicidir. İstanbul Rasathanesi'nin yalnızca bu aletine ait bilginin Tycho Brahe'ye çok kısa bir zaman içinde ulaşmış olma olasılığı hayli büyüktür. Sekstant'ın astronomik gözlemler için Arap-İslam kültür çevresinde 4./10. Yüzyıldan beri kullanıldığını biliyoruz. Astronom , Sekstantı'nı ekliptik eğimi tam olarak ölçmek için kullanmıştı. (ö. 840/1436)'nin gözlem araçlarını tarif etmek için yazdığı risalesinde ortaya koyduğu astronomi aletlerinden birisi de sekstanttır.

Tycho Brahe'nin, armillae aequatoriae adlı kitabında² bahsettiği büyük ekvatoriyal-halkalı küre, aslında «tamamiyle çemberler-aletinin kendine özgü basitleştirilmiş bir tipidir. Geriye, bir deklinasyon dairesi ile bir de yarım saat dairesi kalmıştır»³.

Tycho Brahe'nin 1577-1597 yılları arasında Hven Rasathanesi için imal ettiği aletlerle, Merâga (1260-1270) ve İstanbul (1576-1580) Rasathanesi aletleri karşılaştırıldığında çıkan sonuç şöyle özetlenebilir:

Hven Rasathanesi'nin aletleri aslında Merâga ve İstanbul rasathanelerinden tanıdığımız modellerin başka örnekleridir. Daha büyük ölçüm kesinliğine ulaşabilmek amacıyla büyük boyutlu araçlar inşa etme çabası her üç rasathane aletleri için karakteristiktir. Karşılaştırma yapıldığında özellikle bir farklılık dikkati çekecektir: Tycho Brahe'nin araçlarında, Merâga ve İstanbul rasathanelerindeki modellerdeki yalınlığın aksine⁴, kullanım için kesinlikle yararlı olmayan aşırı süslemeler ve oymalar vardır.

Tycho Brahe ve 'in zamanı, taşınabilir bir saat yardımıyla müstakil bir unsur olarak gözlemlerine dâhil etmeleri ortak özellikleridir.

Prof. Dr.

KAYNAKLAR:

¹ : Zur Geschichte der astronomischen MeBwerkzeuge von Purbach bis nach Reichenbach 1450-1830, Leipzif 1908, s. 29.

² : Tycho Brahe's Description of his Istruments and Scientific Work as given in Astronomiae instauratae mechanica (Wandesburgi 1598). Translated and Edited by Hans Roeder, Elis Stromgren and Bengt Stromgen, Kopenhagen 1946y s. 64-67.

³ : Repsold, J.A.: Astronomische MeBwerkzeuge, aynı yer ve tarih, s. 27.

⁴ : Bkz. ayrıca Tekeli, Sevim, Nasirüddin, Takiyüddin ve Tycho Brahe'nin rasat aletlerinin mukayyesesi, Ankara Üniversitesi Dil, Tarih ve Coğrafya Fakültesi Dergisi 16/1958/301-393.

YAZIYI GÖNDER
İsim Soyisim
E-Posta
Alıcı E-Posta
Mesaj
Doğrulama
* Birden fazla kişiye göndermek için, mail adresleri arasına “ ; ” koyunuz
www.fikriyat.com
2017 Fikriyat. Tüm hakları saklıdır.
BİZE ULAŞIN