Arama

Osmanlı'da 'tılsımlı gömlek' geleneği

Türk kültüründeki örneklerini ilk olarak Dede Korkut hikâyelerinde ''kurşun geçirmeyen, kılıç kesmeyen, mutluluk getiren'' gibi ifadelerle gördüğümüz tılsımlı gömlekler, Türk tarihinin çeşitli dönemlerinde kullanıldığı gibi farklı kültür ve inanç yapılarında da bulunur.

  • 1
  • 9
Osmanlı'da 'tılsımlı gömlek' geleneği
Osmanlıda tılsımlı gömlek geleneği

Giyen kişiyi her türlü kötülükten koruduğuna, savaşta giyeni galip kıldığına inanıldığı için tılsımlı gömlekler, çoğunlukla hükümdarlar, komutanlar, yöneticiler ve din adamları tarafından tercih edilirdi. İslamiyet'in kabulünden önceki Şaman geleneklerine bağlı olan Türklerin uğur getirdiğine inandığı tılsım sembolleri, İslamiyet'in kabulüyle birlikte üzerinde ayetlerin yazdığı gömlekler şekline dönüştü.

En erken örneklerine Hititlerde rastladığımız bu gömleklerin, İslamiyet öncesi Türklerden, Selçuklu Devleti'ne, oradan ise Osmanlı Devleti'ne kadar olan süreci farklılaşarak günümüze ulaştı. Tılsımlı gömlekler özellikle Osmanlı padişahları tarafından sıklıkla giyilirdi. Bununla birlikte padişahların cülus törenlerinde, harp ilanlarında, ordunun hareketlerinde, yani önemli olaylarda müneccim başlarından uğurlu günlerin tespit edilmesi istenir ve ona göre hareket edilirdi.

Bu gömlekler, üzerine müneccimlerin belirlediği eşref saatinde yazılmaya başlanır, tezhip ustaları tarafından bezemeleri yapılırdı. Özellikle ayetlere yer verilen bu gömleklerde Kur'an-ı Kerim'in 55 suresi geçer. Onlar; Fatiha, Bakara, Ali-İmran, Nisa, Maide, A'raf, Enfal, Tevbe, Yunus, Yusuf, İbrahim, En'am, Hicr, İsra, Kehf, Meryem, Taha, Kasas, Ahzab, Yasin, Sad gibi ayetler olup bunlar dışında Ayete'l Kürsi muhakkak bulunurdu. Ayrıca sure başlarında açıklanamayan harfler, Esma-i Hüsna, dört meleğin adı, nübüvvet mührü, Hz.Ali'nin Zülfikar kılıcı ve Mühr-i Süleyman ve çeşitli bitkisel motiflere de rastlanılır.

  • 2
  • 9
Aziz Mahmut Hüdai’ye ait gömlek
Aziz Mahmut Hüdai’ye ait gömlek

Topkapı Sarayı, Türk ve İslam Eserleri Müzesi, İstanbul Vakıf Hat Sanatları Müzesi başta olmak üzere çeşitli müze ve koleksiyonlara dağıtılan bu tılsımlı gömlekler; türbe, dergâh, askeri ve kent müzelerinde de karşımıza çıkar.

Aziz Mahmut Hüdai'ye ait olan bu tılsımlı gömlek örneği, şu an Aziz Mahmut Hüdai Türbesi'nde bulunuyor. Bu tür gömleklerin sergilendiği müze türlerine göre hangi vasıfta kişilere ait olduklarını söylemek mümkün. Şehir müzelerinde sergilenen gömlekler halktan kişilere, askeri müzede sergilenen gömlekler komutanlara, türbede sergilenen gömlekler ise din adamlarına ait olduğu genellemesi yapılabilir.

  • 3
  • 9
Cem Sultan’a ait 13/1404 envanter numaralı gömlek
Cem Sultan’a ait 13/1404 envanter numaralı gömlek

Topkapı Sarayı, Padişah Elbiseleri Koleksiyonunda bulunan 87 adet gömlekten çok azının kime ait oldukları bilinir. Onlardan biri de Cem Sultan'a ait olan bu gömlektir ve üzerinde yer alan Farsça kitabesinden 3 yılda tamamlandığı öğrenilir.

127 cm boyunda olan bu gömlek üzerinde Nasr, İhlas, Felak, Âl-i İmran, İbrahim, Şura, Maide, A'raf, Tevbe, Feth, Saf, Kamer sureleri, Esma-i Hüsna, ha-mim ayn-sin-kaf ve çeşitli rakamsal şifromenler ve Allah'ın sıfatları yer alır

  • 4
  • 9
II. Selim’e ait Topkapı Sarayı'ında bulunan 13/1133 envanter numaralı gömlek
II. Selim’e ait Topkapı Sarayıında bulunan 13/1133 envanter numaralı gömlek

Kitabeli gömleklerden bir diğeri de Sultan II. Selim'e ait olan bu gömlektir. Şehzadelik döneminde ağırbaşlı ve sade olarak tasarlanan bu gömlek 1564/65 yıllarına tarihlenir.

Derviş Ahmet tarafından yapılan gömleğin üzerinde Ayete'l Kürsi ve İnşirah sureleri yazılmış olup, kitabesi arkasında yer alır. Yakanın altında üçgen içindeki ibareden kime ait olduğu anlaşılmıştır.

  • 5
  • 9
Milli Saraylar Tekstil Koleksiyonu
Milli Saraylar Tekstil Koleksiyonu

Milli saraylar içinde tek örnek olan 28 Kasım 1890 tarihli gömlek, en son tarihli gömlek olma özelliği taşımakta olup envanter numarası 38/671'dir. Gömleğin üzerinde yer alan yazılar Nakşibendi Şeyhi Hamdi Efendi tarafından yazılmış; yazanı belli tılsımlı gömlekler arasında olması açısından da önem kazanmıştır.

Söz konusu tarihte II. Abdülhamid'in tahtta olması ve dua beyitleri arasında ''Dünya durdukça gömleğin sahibinin korunması'' dizesinin yer alması ancak padişahlara atfedilecek bir dua olması nedeniyle gömleğin sahibinin II. Abdülhamid olduğu sanılmaktadır.

  • 6
  • 9
İstanbul Vakıf Hat Sanatları Müzesi
İstanbul Vakıf Hat Sanatları Müzesi

İstanbul Vakıf Hat Sanatları Müzesi'nde 1743 ve 1741 envanter numaralı iki gömlek bulunur. Pamuklu bir kumaş üzerine işlenmiş bu çok ince yazıların bozulmadan bugüne gelmesinin birkaç nedeni vardır. Öncelikle yazılar yazılmadan önce kumaşın yüzeyi aharlanır, sonra kesilir ve ardından usta terziler tarafından birleştirilir. Gömlekler tamamlandıktan sonra bozulmaması için yıkanmaz hatta birçok tılsımlı gömleğin giyilmeden günümüze ulaştığı bilinir.

İstanbul Vakıf Hat Sanatları Müzesi'nde bulunan tılsımlı gömleklerde diğer örneklerde olduğu gibi üzerinde ayetlerin, duaların, şifromen rakamların yazılı olmasının dışında Hz.Ali'nin Zülfikar kılıcının da işlendiği görülür.

  • 7
  • 9
III. Mehmet’e ait gömlek
III. Mehmet’e ait gömlek

1595 yılına tarihlenen bu gömleğin üzerinde besmele, nasrun minallahi ve fethün karibün başta olmak üzere bir çok yazı ve motif işlenmiştir. En sık kullanılan renkler siyah, kırmızı, mavi, yeşil, altın ve gümüş yaldızdır.

Gömlekler üzerinde yer alan yazı ve motifler dışında farklı sembolik anlamlar da taşır. Renklerin kullanımı buna örnek verilebilir. Mavi sihir gücü olan bir renk olarak kabul edilir. Gömleklerin kumaşı genellikle beyaz renk olarak tercih edilir; yıkanamadığından günümüze giyilmemiş olarak gelenleri dahi korundukları yerde lekelenmiştir.

2018 Fikriyat. Tüm hakları saklıdır.
BİZE ULAŞIN